Trả lời nhanh
Ở miền ôn đới lạnh, nhân tố chủ yếu tác động đến chế độ nước sông là băng tuyết tan. Mùa đông tuyết rơi và nước đóng băng nên sông cạn; đến mùa xuân nhiệt độ tăng, băng tuyết tan đổ về làm nước sông dâng cao thành mùa lũ. Vì thế, đáp án đúng là “băng tuyết”, không phải mưa, địa thế hay thực vật.
Chế độ nước sông là gì?
Chế độ nước sông (còn gọi là chế độ dòng chảy) là sự thay đổi lưu lượng nước của sông trong một năm: lúc nào nước nhiều (mùa lũ), lúc nào nước ít (mùa cạn). Mỗi con sông có chế độ nước phụ thuộc vào nguồn cung cấp nước. Nguồn cấp nước là gì thì chế độ nước sông thay đổi theo nó.
Vì sao ở ôn đới lạnh là băng tuyết?
Miền ôn đới lạnh (như Xi-bia ở Nga, Bắc Canada, Bắc Âu) có mùa đông kéo dài, rất lạnh. Lượng mưa không nhiều nhưng tuyết tích tụ dày trong nhiều tháng. Quá trình diễn ra như sau:
- Mùa đông: nhiệt độ xuống dưới 0 °C, nước mưa rơi dưới dạng tuyết, mặt sông đóng băng, dòng chảy rất yếu (mùa cạn).
- Cuối đông – đầu xuân: nhiệt độ tăng, lớp tuyết và băng tan nhanh, nước đổ dồn về sông tạo ra lũ mùa xuân.
- Mùa hạ: băng tuyết ở vùng núi còn tan dần, lưu lượng sông duy trì khá cao trong thời gian ngắn.
Các sông lớn như Ô-bi, Lê-na, Ê-nít-xây chảy ra Bắc Băng Dương đều có đặc điểm này: mặt sông đóng băng nhiều tháng, rồi dâng nước lớn mỗi khi băng tan, đôi khi gây ngập lụt vùng hạ lưu.
So sánh với các miền khí hậu khác
| Miền khí hậu | Nhân tố chủ yếu chi phối chế độ nước | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Ôn đới lạnh, vùng núi cao | Băng tuyết tan | Lũ mùa xuân hoặc đầu hạ, cạn vào mùa đông |
| Nhiệt đới và cận nhiệt đới gió mùa | Chế độ mưa | Lũ vào mùa mưa, cạn vào mùa khô |
| Ôn đới ấm (hải dương) | Mưa quanh năm | Nước sông khá điều hòa, ít chênh lệch giữa các mùa |
| Địa Trung Hải | Mưa mùa đông | Lũ mùa đông, cạn vào mùa hạ khô nóng |
Ngoài khí hậu còn nhân tố nào?
Chế độ nước sông còn chịu tác động của địa thế (độ dốc, độ cao), thực vật (rừng giữ nước làm lũ lên chậm, xuống chậm), hồ đầm (điều tiết dòng chảy) và con người (xây hồ chứa, hệ thống thủy lợi). Tuy nhiên, những nhân tố này chỉ điều chỉnh. Nguồn cung cấp nước chính của sông mới là yếu tố quyết định, và ở ôn đới lạnh đó là băng tuyết.
Mẹo nhớ
- Lạnh thì tuyết, tuyết thì tan, tan thì thành lũ.
- Gặp cụm “ôn đới lạnh” hoặc “vùng núi cao” trong câu hỏi về nguồn cấp nước cho sông, hãy nghĩ ngay đến băng tuyết.
- Gặp “nhiệt đới” hoặc “gió mùa”, hãy nghĩ đến mưa.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “chế độ mưa” vì thói quen cho rằng sông nào cũng do mưa nuôi. Mưa chỉ là nhân tố chính ở nơi nóng hoặc ôn hòa.
- Chọn “địa thế” vì thấy vùng ôn đới lạnh có nhiều núi. Địa thế chỉ ảnh hưởng đến tốc độ dòng chảy.
- Nhầm “mùa lũ” của ôn đới lạnh là mùa hạ giống nước ta. Thực tế lũ lớn nhất thường là mùa xuân khi băng tuyết tan.
Luyện tập
- Vì sao sông Ô-bi cạn vào mùa đông? Đáp án gợi ý: mùa đông rất lạnh, nước đóng băng và nguồn nước bị giữ lại dưới dạng tuyết.
- Một con sông ở Bắc Âu thường lên lũ vào tháng 4–5. Nhân tố nào giải thích? Đáp án: băng tuyết tan khi mùa xuân đến.
- So sánh nguồn cung cấp nước cho sông ở miền ôn đới lạnh và miền nhiệt đới gió mùa. Đáp án gợi ý: ôn đới lạnh chủ yếu băng tuyết tan; nhiệt đới gió mùa chủ yếu nước mưa.
Câu hỏi thường gặp
Ở miền ôn đới lạnh nhân tố chủ yếu tác động đến chế độ nước sông là gì?
Là băng tuyết tan: nước sông cạn vào mùa đông và dâng cao khi băng tuyết tan vào mùa xuân.
Chế độ nước sông ở miền nhiệt đới phụ thuộc vào đâu?
Phụ thuộc chủ yếu vào chế độ mưa: mùa mưa là mùa lũ, mùa khô là mùa cạn.
Vì sao sông ở ôn đới lạnh có mùa lũ vào mùa xuân?
Vì nhiệt độ tăng làm lớp băng tuyết tích tụ suốt mùa đông tan nhanh và đổ dồn về sông.
Những nhân tố nào khác ảnh hưởng đến chế độ nước sông?
Địa thế, thực vật, hồ đầm và hoạt động của con người như xây hồ chứa, thủy lợi.