Trả lời nhanh
Co nguyên sinh là hiện tượng chất nguyên sinh (cùng màng sinh chất) của tế bào thực vật co lại, tách khỏi thành tế bào khi tế bào bị mất nước do đặt trong môi trường ưu trương. Phản co nguyên sinh là hiện tượng ngược lại: khi đặt tế bào đã co vào nước cất hoặc môi trường nhược trương, nước đi vào, chất nguyên sinh trương lên và áp sát trở lại thành tế bào. Cả hai hiện tượng đều xảy ra theo cơ chế thẩm thấu.
Nền tảng: thẩm thấu và các loại môi trường
Nước đi qua màng sinh chất theo cơ chế thẩm thấu, từ nơi có nồng độ chất tan thấp sang nơi có nồng độ chất tan cao. Tuỳ nồng độ chất tan của dung dịch bên ngoài so với bên trong tế bào, người ta chia môi trường thành ba loại:
| Môi trường | Nồng độ chất tan ngoài so với trong tế bào | Nước đi |
|---|---|---|
| Ưu trương | Cao hơn | Ra khỏi tế bào |
| Đẳng trương | Bằng nhau | Vào ra cân bằng |
| Nhược trương | Thấp hơn | Vào tế bào |
Hiện tượng co nguyên sinh
Khi nhỏ dung dịch đường hoặc muối đậm đặc lên tiêu bản tế bào biểu bì lá lẻ bạn, nước trong không bào đi ra ngoài. Không bào nhỏ dần, chất nguyên sinh co lại và tách khỏi thành tế bào. Dưới kính hiển vi, em thấy màu tím của không bào đậm hơn và có khoảng trống giữa thành tế bào với khối chất nguyên sinh.
Hiện tượng phản co nguyên sinh
Khi thay dung dịch đậm đặc bằng nước cất, nước từ ngoài đi vào tế bào. Không bào hút nước trương dần lên, đẩy chất nguyên sinh áp sát lại thành tế bào. Màu tím của không bào nhạt trở lại như ban đầu. Hiện tượng này chỉ xảy ra khi tế bào chưa bị mất nước quá lâu và chưa chết.
Vì sao chọn tế bào biểu bì lá lẻ bạn?
- Lớp biểu bì mặt dưới của lá lẻ bạn mỏng, dễ bóc, nhìn rõ bằng kính hiển vi thông thường.
- Không bào chứa sắc tố màu tím nên khi thể tích không bào thay đổi, ta dễ quan sát được sự co và trương.
- Vật liệu dễ tìm, dễ làm thí nghiệm.
Các bước làm tiêu bản quan sát
- Bóc lớp biểu bì mặt dưới lá lẻ bạn, đặt lên phiến kính có nhỏ giọt nước, đậy lamen.
- Quan sát dưới kính ở độ phóng đại nhỏ rồi lớn để thấy tế bào ở trạng thái bình thường.
- Nhỏ dung dịch đường (hoặc muối) đậm đặc vào một cạnh lamen, dùng giấy thấm hút từ cạnh đối diện. Quan sát thấy co nguyên sinh.
- Nhỏ nước cất theo cách tương tự để quan sát phản co nguyên sinh.
Ý nghĩa thực tiễn
- Giải thích vì sao bón quá nhiều phân hoặc tưới nước mặn làm cây héo, chết: dung dịch đất ưu trương làm rễ mất nước.
- Giải thích vì sao ngâm rau trong nước muối đậm đặc thì rau héo mềm, còn ngâm nước sạch rau hút nước và giòn hơn.
- Giải thích nguyên lí của việc muối dưa, ướp đường hoa quả: nước từ tế bào ra ngoài làm mềm và có thể bảo quản.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm rằng thành tế bào co lại. Thực ra thành tế bào cứng, chỉ chất nguyên sinh và màng sinh chất co.
- Nhầm chiều di chuyển của nước: nước đi từ nồng độ chất tan thấp sang cao.
- Cho rằng phản co nguyên sinh luôn xảy ra. Nếu tế bào mất nước quá lâu hoặc quá nhiều, nó chết và không hồi phục.
Bài luyện tập
Câu 1. Đặt tế bào thực vật vào dung dịch muối 10%, tế bào sẽ ra sao?
Đáp án: Dung dịch ưu trương, nước đi ra, tế bào bị co nguyên sinh.
Câu 2. Vì sao sau khi co nguyên sinh, nhỏ nước cất vào thì tế bào trở lại bình thường?
Đáp án: Nước cất là môi trường nhược trương, nước đi vào không bào làm chất nguyên sinh trương lên và áp sát thành tế bào (phản co nguyên sinh).
Câu 3. Vì sao cây trồng trên đất nhiễm mặn dễ héo?
Đáp án: Dung dịch đất có nồng độ muối cao hơn tế bào rễ nên rễ khó hút nước, thậm chí mất nước.
Câu hỏi thường gặp
Co nguyên sinh là hiện tượng gì?
Là hiện tượng chất nguyên sinh cùng màng sinh chất co lại, tách khỏi thành tế bào khi tế bào thực vật mất nước trong môi trường ưu trương.
Phản co nguyên sinh xảy ra khi nào?
Khi đặt tế bào đã co nguyên sinh vào nước cất hoặc môi trường nhược trương, nước đi vào làm chất nguyên sinh trương lên và áp sát thành tế bào.
Vì sao dùng tế bào biểu bì lá lẻ bạn để quan sát?
Vì lớp biểu bì mỏng, dễ bóc và không bào có sắc tố tím nên dễ nhìn thấy sự thay đổi kích thước khi co và trương.
Cơ chế gây ra co nguyên sinh là gì?
Là thẩm thấu: nước đi qua màng sinh chất từ nơi có nồng độ chất tan thấp sang nơi có nồng độ chất tan cao.