Trả lời nhanh
Để vẽ biểu đồ tốc độ tăng trưởng, đặt năm đầu (1990) bằng 100%, tính các năm sau bằng công thức giá trị năm đó : giá trị năm gốc × 100, rồi vẽ biểu đồ đường với hai đường trên cùng một hệ trục. Kết quả của bài: sản lượng dầu mỏ tăng lên khoảng 131,9% và sản lượng điện lên khoảng 217,5% vào năm 2020, nên điện tăng nhanh hơn dầu mỏ.
Khi nào chọn biểu đồ tốc độ tăng trưởng?
Đề thường dùng các cụm “tốc độ tăng trưởng”, “so với năm gốc”, “lấy năm … = 100%”. Biểu đồ đường là lựa chọn tốt vì cho thấy xu hướng tăng hay giảm qua nhiều năm và so sánh được nhiều đối tượng có đơn vị khác nhau, như dầu mỏ tính bằng triệu tấn, điện tính bằng tỉ kWh.
Bước 1. Xử lí số liệu
- Chọn năm đầu tiên làm gốc (ở đây là 1990), gán bằng 100%.
- Với mỗi đối tượng, lấy số liệu từng năm chia cho số liệu năm gốc của chính đối tượng đó, rồi nhân với 100.
- Làm tròn đến một chữ số thập phân và lập bảng mới, đơn vị là %.
Ví dụ với dầu mỏ: năm 2000 là 3 598,3 và năm 1990 là 3 157,9 (theo đơn vị của bảng số liệu), vậy chỉ số năm 2000 = 3 598,3 : 3 157,9 × 100 ≈ 113,9%. Làm tương tự với 2010, 2020 và với điện.
Bước 2. Vẽ biểu đồ
- Trục hoành: thời gian (năm), các mốc cách đều nhau theo khoảng cách năm nếu có thể.
- Trục tung: tốc độ tăng trưởng (%), bắt đầu từ 0 hoặc từ 100 đều được nếu ghi rõ.
- Hai đường khác màu hoặc khác nét, cùng xuất phát từ điểm 100% ở năm 1990.
- Ghi số liệu trên các điểm, chú giải, tên biểu đồ ở phía dưới hoặc phía trên.
Bước 3. Viết nhận xét
Nhận xét nên đi theo ba ý: xu hướng chung, so sánh, dẫn chứng.
- Xu hướng chung: trong giai đoạn 1990–2020, sản lượng dầu mỏ và điện đều tăng liên tục.
- So sánh: điện tăng nhanh hơn dầu mỏ.
- Dẫn chứng: điện từ 100% lên 217,5%, tăng 117,5 điểm phần trăm; dầu mỏ từ 100% lên 131,9%, tăng 31,9 điểm phần trăm. Mức tăng của điện gấp khoảng 3,7 lần mức tăng của dầu mỏ (117,5 : 31,9).
Giải thích ngắn gọn
Điện tăng nhanh vì nhu cầu tiêu dùng trong sản xuất và đời sống tăng mạnh, nhiều nguồn mới cùng tham gia phát điện như thủy điện, khí, năng lượng tái tạo. Dầu mỏ là tài nguyên không tái tạo, bị ràng buộc bởi trữ lượng, giá cả và xu hướng chuyển đổi năng lượng, nên tăng chậm hơn.
Lỗi sai thường gặp
- Vẽ trực tiếp số liệu gốc lên cùng trục, làm đường có đơn vị nhỏ bị “dẹt”.
- Chia cho năm trước thay vì năm gốc, dẫn đến chỉ số tăng trưởng liên hoàn chứ không phải theo năm gốc.
- Nhận xét chỉ chép lại số liệu mà không kết luận đối tượng nào nhanh hơn.
- Quên ghi đơn vị (%) và năm gốc trên trục tung.
Mẹo nhớ
“Gốc là một trăm, chia gốc nhân trăm, vẽ đường nhận xét.”
Luyện tập (số liệu giả định)
- Sản lượng than: 1990 là 200, 2000 là 250, 2010 là 300, 2020 là 360 (triệu tấn). Tính chỉ số với 1990 = 100%. Đáp án: 100%; 125%; 150%; 180%.
- Đối tượng A có chỉ số năm 2020 là 250%, đối tượng B là 180%. Đối tượng nào tăng nhanh hơn và gấp mấy lần năm gốc? Đáp án: A tăng nhanh hơn, gấp 2,5 lần năm gốc.
- Tính mức tăng của B so với năm gốc. Đáp án: 180% − 100% = 80 điểm phần trăm.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính tốc độ tăng trưởng theo năm gốc là gì?
Tốc độ tăng trưởng (%) = giá trị năm cần tính : giá trị năm gốc × 100, với năm gốc được gán bằng 100%.
Vẽ biểu đồ tốc độ tăng trưởng dùng loại biểu đồ nào?
Thường dùng biểu đồ đường vì thể hiện rõ xu hướng qua nhiều năm và so sánh được nhiều đối tượng trên cùng một trục.
Nhận xét sản lượng dầu mỏ và điện giai đoạn 1990–2020 ra sao?
Cả hai đều tăng liên tục, nhưng điện tăng nhanh hơn: điện lên 217,5% còn dầu mỏ lên 131,9% so với năm 1990.