Trả lời nhanh
Chế độ nước sông chịu ảnh hưởng chủ yếu của nguồn cung cấp nước cho sông, tức là chế độ mưa, băng tuyết tan và nước ngầm. Trong đó ở nước ta và vùng nhiệt đới, mưa là nguồn quan trọng nhất. Mưa nhiều hay ít theo mùa thì lưu lượng sông cũng lên xuống theo mùa như vậy.
Chế độ nước sông là gì?
Chế độ nước sông (còn gọi là thuỷ chế) là nhịp điệu thay đổi lưu lượng nước của sông trong một năm. Nhìn vào đó ta biết sông có mùa lũ, mùa cạn vào tháng nào và chênh lệch giữa hai mùa lớn hay nhỏ.
Vì vậy, muốn biết chế độ nước sông, ta phải hỏi: “Sông nhận nước từ đâu, và nguồn nước ấy thay đổi theo thời gian thế nào?”.
Vì sao nguồn cung cấp nước là nhân tố chủ yếu?
Lượng nước trong sông không tự sinh ra mà được cấp từ ba nguồn chính. Nguồn nào dồi dào vào lúc nào thì sông lên nước vào lúc đó.
| Nguồn cung cấp | Khi nào sông lên nước | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nước mưa | Mùa mưa → mùa lũ; mùa khô → mùa cạn | Sông Hồng có lũ khoảng tháng 6–10, cùng mùa mưa ở miền Bắc |
| Băng tuyết tan | Mùa xuân – đầu hạ khi nhiệt độ tăng | Các sông lớn ở Bắc Á, Bắc Âu như sông Ô-bi có lũ vào mùa xuân |
| Nước ngầm | Bổ sung đều, giữ nước cho sông vào mùa cạn | Duy trì dòng chảy cơ bản vào mùa khô |
Một con sông thường nhận nước từ nhiều nguồn, nên chế độ nước của nó là “hỗn hợp”. Chẳng hạn sông Mê Công có lũ mùa mưa, nhưng còn nhận thêm nước tan băng tuyết ở thượng nguồn.
Các nhân tố khác ảnh hưởng thế nào?
Những nhân tố này có tác động, nhưng chỉ làm chế độ nước thay đổi thêm chứ không quyết định nguồn nước.
- Địa hình: độ dốc lớn thì nước chảy nhanh, lũ lên nhanh và rút nhanh; địa hình thấp, bằng phẳng thì lũ lên chậm.
- Thực vật (lớp phủ rừng): giữ nước, làm giảm dòng chảy tràn, điều hoà mùa lũ và mùa cạn.
- Hồ, đầm, đầm lầy: điều tiết dòng chảy, giảm đỉnh lũ và tăng nước mùa cạn.
- Diện tích và hình dạng lưu vực: lưu vực rộng, hình quạt thì lũ tập trung nhanh và cao.
- Con người: hồ chứa thuỷ điện, đê điều, tưới tiêu làm thay đổi lưu lượng theo mùa.
Cách làm bài trắc nghiệm dạng này
- Thấy cụm “chủ yếu” thì tìm phương án nói về nguồn nước: mưa, băng tuyết, nước ngầm, hoặc rộng hơn là khí hậu (vì mưa và nhiệt độ do khí hậu quyết định).
- Loại các phương án chỉ về địa hình, thực vật, hồ đầm, vì đó là nhân tố điều tiết.
- Nếu đề hỏi riêng một vùng thì xác định nguồn nước ở vùng đó: nhiệt đới gió mùa → mưa; vùng lạnh, núi cao → băng tuyết tan.
Lưu ý: đề gốc có thể đưa các phương án khác nhau; nếu có phương án “khí hậu” và “nguồn cung cấp nước” cùng xuất hiện, hãy chọn đúng theo vế mà câu hỏi nhấn mạnh và đối chiếu với SGK bạn đang học.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “địa hình” vì nghĩ độ dốc quyết định lũ. Địa hình chỉ quyết định tốc độ lũ, không quyết định có nước hay không.
- Chọn “thực vật” vì thấy rừng giữ nước. Rừng điều tiết nước, chứ không cung cấp nước.
- Nhầm “chế độ nước” (biến đổi theo thời gian) với “lưu lượng” (một giá trị tại một thời điểm).
Mẹo nhớ: “Nước từ đâu đến thì sông theo đó” – nguồn nước quyết định, còn địa hình, rừng, hồ chỉ là “người điều chỉnh”.
Luyện tập
Câu 1. Sông A ở vùng ôn đới lạnh có lũ lớn vào tháng 4–5. Nguồn cung cấp nước chủ yếu của sông A là gì?
Đáp án: Băng tuyết tan, vì lũ trùng thời điểm nhiệt độ tăng vào mùa xuân.
Câu 2. Hai sông có cùng lượng mưa, nhưng sông X có lũ lên rất nhanh, sông Y lên chậm. Nhân tố nào giải thích sự khác biệt này?
Đáp án: Chủ yếu là địa hình (độ dốc) và hình dạng lưu vực; sông X có độ dốc lớn hơn, hoặc lưu vực hình quạt.
Câu 3. Vì sao xây hồ chứa trên thượng nguồn làm giảm lũ vào mùa mưa?
Đáp án: Hồ giữ bớt nước vào mùa mưa rồi xả dần vào mùa khô, tức là con người điều tiết dòng chảy.
Câu hỏi thường gặp
Chế độ nước sông là gì?
Là sự thay đổi lưu lượng nước của sông trong năm, thể hiện qua mùa lũ và mùa cạn.
Ở Việt Nam, chế độ nước sông chủ yếu phụ thuộc vào gì?
Phụ thuộc chủ yếu vào chế độ mưa của khí hậu nhiệt đới gió mùa, nên mùa lũ trùng với mùa mưa.
Địa hình có ảnh hưởng đến chế độ nước sông không?
Có, nhưng chủ yếu ảnh hưởng đến tốc độ dòng chảy và độ nhanh chậm của lũ, không phải là nguồn cung cấp nước.
Sông nhận nước từ những nguồn nào?
Từ nước mưa, băng tuyết tan và nước ngầm; nhiều sông nhận nước từ cả ba nguồn.