Trả lời nhanh
Các cấu trúc có màng kép (hai lớp màng) bao bọc trong tế bào nhân thực là nhân, ti thể và lục lạp. Nhân có màng nhân gồm hai màng, còn ti thể và lục lạp có màng ngoài và màng trong. Các bào quan như lưới nội chất, bộ máy Golgi, lysosome, không bào chỉ có màng đơn; ribosome và trung thể không có màng.
Màng kép nghĩa là gì?
Màng kép không phải là một lớp màng dày hơn, mà là hai màng sinh chất riêng biệt, mỗi màng đều có cấu trúc lớp kép phospholipid, xếp lồng nhau và cách nhau một khoảng hẹp gọi là khoảng gian màng. Vì thế khi đề hỏi “màng kép” em hãy đếm số màng ngăn cách giữa chất bên trong cấu trúc và tế bào chất: có hai màng thì là màng kép.
Ba cấu trúc có màng kép
| Cấu trúc | Màng bao bọc | Đặc điểm nổi bật | Chức năng chính |
|---|---|---|---|
| Nhân tế bào | Màng nhân gồm 2 màng, có nhiều lỗ nhân | Chứa chất nhiễm sắc (DNA + protein), hạch nhân | Lưu giữ thông tin di truyền, điều khiển hoạt động sống của tế bào |
| Ti thể | Màng ngoài trơn, màng trong gấp nếp tạo thành mào | Có chất nền, DNA vòng và ribosome riêng | Hô hấp tế bào, tổng hợp phần lớn ATP |
| Lục lạp | Hai màng trơn | Bên trong có hệ thống túi thylakoid xếp chồng thành grana, chất nền gọi là stroma; có diệp lục, DNA vòng, ribosome riêng | Quang hợp, chuyển năng lượng ánh sáng thành năng lượng hoá học trong chất hữu cơ |
Ti thể: màng trong gấp nếp để làm gì?
Màng trong gấp thành mào làm tăng diện tích bề mặt, nơi chứa chuỗi chuyền electron và enzyme ATP synthase. Diện tích càng lớn thì càng nhiều phức hệ enzyme gắn lên, nên tế bào hoạt động mạnh (cơ tim, cơ xương) có rất nhiều ti thể với mào dày đặc.
Lục lạp: có “ba màng” không?
Nhiều em thấy lục lạp có thêm màng thylakoid nên tưởng có ba màng. Thực ra lớp bao bọc lục lạp vẫn là màng kép; thylakoid là hệ thống túi màng nằm bên trong, nơi diễn ra pha sáng của quang hợp.
Nhân: có phải bào quan không?
Nhiều tài liệu xếp nhân là một cấu trúc riêng, không gọi là “bào quan” theo nghĩa hẹp, nhưng khi đề hỏi cấu trúc có màng kép thì nhân vẫn được tính. Màng nhân có lỗ nhân để mRNA đi ra tế bào chất và protein đi vào nhân. Cách làm bài an toàn: nếu phương án có đủ “nhân, ti thể, lục lạp” thì chọn; nếu đề chỉ hỏi “bào quan” theo nghĩa hẹp thì đáp án là ti thể và lục lạp.
Phân loại theo số lớp màng
- Màng kép: nhân, ti thể, lục lạp.
- Màng đơn: lưới nội chất (hạt và trơn), bộ máy Golgi, lysosome, peroxisome, không bào, túi tiết.
- Không có màng: ribosome, trung thể (trung tử), bộ khung xương tế bào.
Mẹo nhớ: “Nhân – Ti – Lục: ba bạn mặc áo hai lớp”; các bào quan còn lại chỉ mặc một lớp hoặc không mặc.
Vì sao ti thể và lục lạp có màng kép?
Theo thuyết nội cộng sinh, tổ tiên của ti thể và lục lạp từng là những sinh vật nhân sơ sống tự do, được tế bào nhân thực nguyên thuỷ “nuốt” vào rồi cùng chung sống. Màng ngoài có nguồn gốc từ màng của tế bào chủ khi nuốt, màng trong là màng của chính sinh vật bị nuốt. Bằng chứng ủng hộ: cả hai đều có DNA vòng, ribosome kích thước nhỏ giống vi khuẩn và có khả năng tự nhân đôi trong tế bào.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm lưới nội chất có màng kép: màng ngoài của nhân liên tục với lưới nội chất hạt, nhưng bản thân lưới nội chất chỉ có màng đơn.
- Nhầm ribosome có màng: ribosome cấu tạo từ rRNA và protein, không có màng bao.
- Nhầm lục lạp có ở mọi tế bào: lục lạp chỉ có ở tế bào thực vật và tảo; ti thể có ở hầu hết tế bào nhân thực.
- Cho rằng tế bào nhân sơ có ti thể, lục lạp: vi khuẩn không có bào quan có màng; quang hợp (ở vi khuẩn lam) diễn ra trên hệ màng của tế bào.
Luyện tập
- Cấu trúc nào sau đây có màng đơn: ti thể, bộ máy Golgi, lục lạp, nhân?
Đáp án: bộ máy Golgi. - Hãy kể tên hai bào quan có chứa DNA riêng và có màng kép.
Đáp án: ti thể và lục lạp. - Vì sao tế bào cơ tim chứa nhiều ti thể hơn tế bào biểu bì?
Đáp án: tế bào cơ tim co bóp liên tục, cần nhiều ATP; ti thể là nơi tạo phần lớn ATP nên số lượng nhiều hơn. - Nêu một điểm khác nhau giữa màng trong của ti thể và màng trong của lục lạp.
Đáp án: màng trong ti thể gấp nếp thành mào; màng trong lục lạp trơn, còn thylakoid là hệ thống túi màng riêng bên trong chất nền.
Tóm tắt
Ghi nhớ: nhân, ti thể, lục lạp có màng kép; ti thể lo hô hấp, lục lạp lo quang hợp, nhân lo điều khiển và lưu giữ thông tin di truyền. Khi làm bài, hãy đối chiếu từng phương án với danh sách ba cấu trúc này để loại các bào quan màng đơn và không màng.
Câu hỏi thường gặp
Các bào quan có màng kép bao bọc là gì?
Là nhân, ti thể và lục lạp. Nếu hiểu bào quan theo nghĩa hẹp (không tính nhân) thì là ti thể và lục lạp.
Lưới nội chất có màng kép không?
Không. Lưới nội chất chỉ có màng đơn, dù màng ngoài của nhân liên tục với lưới nội chất hạt.
Ribosome có màng bao bọc không?
Không. Ribosome không có màng, cấu tạo từ rRNA và protein.
Vì sao ti thể và lục lạp có DNA riêng?
Theo thuyết nội cộng sinh, chúng có nguồn gốc từ vi khuẩn sống tự do được tế bào nhân thực nguyên thuỷ nuốt vào và cộng sinh, nên vẫn giữ DNA vòng và ribosome riêng.