Trả lời nhanh
Phát biểu “Số khối là khối lượng tuyệt đối của nguyên tử” là SAI. Số khối A = Z + N chỉ là tổng số proton và số nơtron, là số nguyên, không có đơn vị. Nó chỉ xấp xỉ khối lượng nguyên tử tính theo đơn vị u. Còn phát biểu “số proton = số electron = số đơn vị điện tích hạt nhân” là ĐÚNG.
Đề gốc thuộc dạng “Cho các phát biểu sau, số phát biểu đúng là bao nhiêu?”, mở đầu bằng phát biểu (1): trong một nguyên tử luôn có số proton bằng số electron và bằng số đơn vị điện tích hạt nhân. Các phát biểu sau thường xoay quanh số khối, điện tích hạt nhân và đồng vị. Trang này không chép lại phương án cụ thể. Thay vào đó, ta xét từng ý hay gặp để em tự áp dụng vào đề của mình.
Phân tích từng phát biểu thường gặp
| Phát biểu | Đúng/Sai | Giải thích |
|---|---|---|
| Nguyên tử luôn có số proton = số electron = số đơn vị điện tích hạt nhân (Z) | Đúng | Nguyên tử trung hoà điện nên p = e. Điện tích hạt nhân là Z+, mà hạt nhân chỉ có proton mang điện nên Z = p. |
| Tổng số proton và electron trong nguyên tử gọi là số khối | Sai | Số khối là tổng số proton và nơtron: A = Z + N. Electron có khối lượng quá nhỏ nên không tính. |
| Số khối là khối lượng tuyệt đối của nguyên tử | Sai | Khối lượng tuyệt đối có đơn vị (kg, g), còn số khối là số nguyên không đơn vị. |
| Đồng vị là những nguyên tử có cùng số proton nhưng khác số nơtron | Đúng | Cùng Z nên cùng nguyên tố hoá học; khác N nên khác A. |
| Các nguyên tử có cùng số khối thì thuộc cùng một nguyên tố | Sai | Ví dụ 40Ar và 40Ca có cùng A = 40 nhưng Z khác nhau. |
Vì sao số khối không phải khối lượng tuyệt đối?
Có ba lý do em nên nhớ:
- Khác bản chất: số khối là số đếm hạt (proton + nơtron). Khối lượng tuyệt đối là đại lượng vật lí đo bằng kg.
- Khác giá trị: khối lượng một nguyên tử rất nhỏ, cỡ 10-26 kg. Ví dụ nguyên tử 12C nặng khoảng 1,9926×10-26 kg, trong khi số khối chỉ là 12.
- Chỉ gần đúng: khối lượng nguyên tử tính theo u xấp xỉ số khối. Vì mỗi proton hay nơtron nặng khoảng 1 u, còn electron nặng không đáng kể. Ví dụ nguyên tử 35Cl có khối lượng khoảng 34,97 u, gần 35 nhưng không bằng.
Mẹo nhớ: “Số khối” = số hạt trong hạt nhân, không phải “cân nặng”. Muốn có cân nặng thì phải kèm đơn vị.
Cách làm dạng “đếm số phát biểu đúng”
- Tách từng phát biểu, đánh dấu từ khoá: proton, electron, nơtron, số khối, khối lượng tuyệt đối/tương đối.
- Đối chiếu với các công thức: p = e = Z; A = Z + N.
- Soi các cụm “bẫy”: đổi nơtron thành electron, đổi “khối lượng tương đối” thành “tuyệt đối”, hoặc nói “cùng số khối thì cùng nguyên tố”.
- Đếm số phát biểu đúng rồi mới chọn đáp án.
Lỗi sai thường gặp
- Cộng cả electron vào số khối. Nhớ rằng A không chứa electron.
- Nhầm “số khối” với “nguyên tử khối”. Nguyên tử khối là khối lượng tương đối, tính theo u, thường là số thập phân.
- Nghĩ rằng nguyên tử luôn có N = Z. Chỉ một số nguyên tử nhẹ như 12C mới như vậy. Hiđro 1H thì N = 0.
Bài luyện tập
Bài 1. Nguyên tử X có 17 proton và 18 nơtron. Tính số electron và số khối.
Đáp án: số electron = 17; A = 17 + 18 = 35.
Bài 2. Phát biểu “Số khối bằng tổng số hạt p, n, e trong nguyên tử” đúng hay sai?
Đáp án: Sai, vì số khối không tính electron.
Bài 3. Nguyên tử Y có tổng số hạt (p, n, e) là 36, trong đó số hạt không mang điện là 12. Tìm Z và A.
Đáp án: p + e = 36 − 12 = 24 nên p = e = 12, Z = 12. A = 12 + 12 = 24 (nguyên tố Mg).
Em có thể ôn thêm lý thuyết về thành phần nguyên tử, đồng vị và nguyên tử khối trong chương Cấu tạo nguyên tử của Hoá học 10 để nắm chắc các khái niệm này.
Câu hỏi thường gặp
Số khối là gì và tính như thế nào?
Số khối (A) là tổng số proton (Z) và số nơtron (N) trong hạt nhân: A = Z + N. Nó là số nguyên, không có đơn vị.
Số khối có bằng nguyên tử khối không?
Không. Nguyên tử khối là khối lượng tương đối của nguyên tử tính theo u, thường là số thập phân và chỉ xấp xỉ số khối.
Vì sao số proton luôn bằng số electron trong nguyên tử?
Vì nguyên tử trung hoà về điện: tổng điện tích dương của proton bằng tổng điện tích âm của electron, nên p = e và bằng số đơn vị điện tích hạt nhân Z.
Hai nguyên tử có cùng số khối có phải cùng một nguyên tố không?
Không nhất thiết. Nguyên tố được xác định bởi số proton Z. Ví dụ Ar-40 và Ca-40 có cùng số khối 40 nhưng thuộc hai nguyên tố khác nhau.