Trả lời nhanh
Nhận định “nước ta giáp Biển Đông nên có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh trong năm” là sai về nguyên nhân. Hiện tượng này xảy ra vì nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến (khoảng 8°34’B đến 23°23’B), nên trong năm Mặt Trời đi qua đỉnh đầu hai lần. Còn Biển Đông chỉ làm khí hậu nước ta ẩm, mưa nhiều.
Hiểu đúng “Mặt Trời lên thiên đỉnh” là gì
Mặt Trời lên thiên đỉnh là lúc giữa trưa, tia sáng Mặt Trời chiếu vuông góc với mặt đất tại nơi đó (góc nhập xạ 90°). Khi ấy, vật đứng thẳng gần như không có bóng.
Hiện tượng này chỉ xảy ra ở vùng giữa hai chí tuyến. Ngoài chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam, Mặt Trời không bao giờ lên thiên đỉnh.
Vì sao nước ta có hai lần thiên đỉnh?
Do trục Trái Đất nghiêng và Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, nơi có tia sáng vuông góc di chuyển qua lại giữa hai chí tuyến (khoảng 23°27’N đến 23°27’S). Ta gọi đó là chuyển động biểu kiến của Mặt Trời.
- Khoảng 21/3: Mặt Trời ở xích đạo, rồi “đi lên” phía chí tuyến Bắc.
- Khoảng 22/6: Mặt Trời ở chí tuyến Bắc, sau đó “quay xuống”.
- Khoảng 23/9: Mặt Trời lại ở xích đạo, rồi tiếp tục xuống chí tuyến Nam.
Lãnh thổ đất liền nước ta trải từ khoảng 8°34’B (mũi Cà Mau) đến 23°23’B (Lũng Cú, Hà Giang), đều nhỏ hơn 23°27’B. Với mọi vĩ độ nằm trong khoảng này, đường đi của Mặt Trời từ xích đạo lên chí tuyến Bắc và quay xuống đều cắt vĩ tuyến đó. Vì vậy có đúng hai lần thiên đỉnh mỗi năm.
Ví dụ minh hoạ
| Địa điểm | Vĩ độ gần đúng | Thời điểm thiên đỉnh (xấp xỉ) |
|---|---|---|
| Cà Mau | khoảng 9°B | giữa tháng 4 và cuối tháng 8 |
| Hà Nội | khoảng 21°B | cuối tháng 5 và giữa tháng 7 |
Quan sát bảng: càng ở phía Nam, hai lần thiên đỉnh cách nhau càng xa. Càng lên phía Bắc, hai lần càng gần nhau và gần ngày 22/6. Các mốc ngày chỉ là xấp xỉ, có thể lệch vài ngày tuỳ cách tính.
Vai trò thật sự của Biển Đông
Biển Đông không quyết định số lần thiên đỉnh. Nó ảnh hưởng đến khí hậu và thiên nhiên nước ta theo hướng khác:
- Cung cấp nhiều hơi nước, làm khí hậu mang tính hải dương, độ ẩm cao, mưa nhiều.
- Làm giảm tính khắc nghiệt của thời tiết (mùa đông bớt lạnh khô, mùa hạ bớt nóng bức).
- Là nơi phát sinh bão, ảnh hưởng đến mùa mưa và thiên tai ven biển.
- Giàu tài nguyên: dầu khí, hải sản, muối, du lịch biển.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: “Thiên đỉnh hỏi vĩ độ, không hỏi biển”. Gặp câu hỏi về số lần thiên đỉnh, hãy nghĩ ngay đến vị trí so với chí tuyến.
- Lỗi 1: Gộp mọi đặc điểm khí hậu vào một nguyên nhân “giáp biển”. Thực tế, nóng quanh năm và góc chiếu lớn do vị trí nội chí tuyến; ẩm và mưa nhiều do gió mùa và biển.
- Lỗi 2: Nhầm với vùng ngoài chí tuyến, nơi chỉ có một lần hoặc không có lần nào Mặt Trời thiên đỉnh. Một lần chỉ xảy ra đúng tại chí tuyến.
Luyện tập
- Câu hỏi: Vì sao nước ta có nền nhiệt cao, nhận được lượng bức xạ Mặt Trời lớn?
Đáp án: Vì nằm trong vùng nội chí tuyến, quanh năm góc chiếu Mặt Trời lớn và có hai lần thiên đỉnh mỗi năm. - Câu hỏi: Nơi nào trên Trái Đất có Mặt Trời thiên đỉnh đúng một lần trong năm?
Đáp án: Nơi nằm đúng trên hai chí tuyến (23°27’B và 23°27’N), vào ngày Mặt Trời lên cao nhất ở bán cầu đó. - Câu hỏi: Một địa điểm ở vĩ độ 25°B có Mặt Trời thiên đỉnh không? Vì sao?
Đáp án: Không, vì 25°B nằm ngoài chí tuyến Bắc (23°27’B) nên Mặt Trời không bao giờ chiếu vuông góc tại đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước ta có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh trong năm?
Vì lãnh thổ nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến. Khi Mặt Trời di chuyển biểu kiến từ xích đạo lên chí tuyến Bắc rồi quay xuống, tia sáng vuông góc đi qua mỗi vĩ độ của nước ta hai lần.
Giáp Biển Đông có ảnh hưởng gì đến khí hậu nước ta?
Biển Đông làm khí hậu ẩm hơn, mưa nhiều, giảm bớt sự khắc nghiệt của thời tiết, đồng thời là nơi hình thành bão. Nhưng nó không quyết định số lần Mặt Trời lên thiên đỉnh.
Hai lần thiên đỉnh ở Hà Nội và Cà Mau có giống nhau không?
Không. Cà Mau ở gần xích đạo hơn nên hai lần cách nhau xa hơn (khoảng giữa tháng 4 và cuối tháng 8). Hà Nội ở vĩ độ cao hơn nên hai lần gần nhau hơn (khoảng cuối tháng 5 và giữa tháng 7).