Trả lời nhanh
Đáp án: 7 mảng kiến tạo lớn, gồm mảng Âu – Á, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Ấn Độ – Ôxtrâylia, Thái Bình Dương và Nam Cực. Các mảng này nằm trên lớp quánh dẻo của manti, luôn dịch chuyển rất chậm. Ngoài 7 mảng lớn còn có một số mảng nhỏ hơn nằm xen giữa hoặc ven rìa.
Thạch quyển và thuyết kiến tạo mảng là gì?
Thạch quyển là lớp vỏ cứng ngoài cùng của Trái Đất, gồm vỏ Trái Đất và phần trên cùng của lớp manti (độ dày khoảng 100 km). Lớp này không liền một khối mà bị chia cắt thành nhiều đơn vị gọi là mảng kiến tạo.
Thuyết kiến tạo mảng cho rằng các mảng này nằm trên lớp vật chất quánh dẻo ở phần trên của manti và di chuyển chậm (cỡ vài cm mỗi năm). Chính sự dịch chuyển ấy giải thích cho động đất, núi lửa, sự hình thành núi và đại dương.
Bảy mảng kiến tạo lớn
| STT | Tên mảng | Ghi chú dễ nhớ |
|---|---|---|
| 1 | Âu – Á | Mảng lục địa lớn, chứa phần lớn châu Âu và châu Á (trong đó có Việt Nam) |
| 2 | Phi | Gần trùng với châu Phi |
| 3 | Bắc Mỹ | Phần lớn lục địa Bắc Mỹ |
| 4 | Nam Mỹ | Lục địa Nam Mỹ |
| 5 | Ấn Độ – Ôxtrâylia | Gộp Ấn Độ và Ôxtrâylia thành một mảng |
| 6 | Thái Bình Dương | Gần như toàn là đại dương |
| 7 | Nam Cực | Quanh châu Nam Cực |
Mẹo nhớ: lấy số 7 = 5 châu lục lớn có tên mảng (Á-Âu, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Nam Cực) + mảng Ấn Độ – Ôxtrâylia + mảng đại dương Thái Bình Dương.
Vì sao không phải các con số khác?
- Ít hơn 7 (5, 6…): sẽ thiếu mảng, ví dụ nhầm gộp Nam Mỹ với Bắc Mỹ hoặc bỏ mảng Nam Cực vì cho rằng nó nhỏ.
- Nhiều hơn 7 (8, 10…): đây là cách đếm khi tính cả các mảng nhỏ (như mảng Philippin, Nazca, Cô-cốt…) hoặc tách Ấn Độ và Ôxtrâylia. Nhưng câu hỏi hỏi về mảng lớn theo SGK nên đáp án chuẩn là 7.
Lưu ý: tài liệu khoa học ngoài SGK có thể đếm khác, nhưng trong chương trình phổ thông, số chuẩn là 7 mảng lớn.
Các mảng chuyển động như thế nào?
Ranh giới giữa các mảng là nơi hoạt động địa chất mạnh nhất. Có ba kiểu tiếp xúc chính:
- Tách giãn: hai mảng tách xa nhau, magma trồi lên tạo sống núi ngầm đại dương (như giữa Đại Tây Dương).
- Tiếp xúc (xô vào nhau): mảng đại dương nặng hơn thường hút chìm xuống dưới mảng lục địa, sinh núi lửa, rãnh biển sâu, động đất; hai mảng lục địa va nhau thì nén ép tạo núi cao (như dãy Himalaya).
- Trượt ngang: hai mảng trượt ngang qua nhau, gây động đất (như đứt gãy San Andreas ở Bắc Mỹ).
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “mảng kiến tạo” với “lục địa”: mảng Thái Bình Dương hầu như toàn đại dương, còn một mảng có thể gồm cả lục địa lẫn đại dương.
- Cho rằng mảng đứng yên: thực tế chúng luôn dịch chuyển rất chậm.
- Nhầm thạch quyển với vỏ Trái Đất: thạch quyển gồm vỏ và phần trên cùng của manti.
Luyện tập nhanh
- Hỏi: Dãy Himalaya hình thành do hai mảng nào va chạm nhau?
Đáp: Mảng Ấn Độ – Ôxtrâylia và mảng Âu – Á (hai mảng lục địa nén ép vào nhau). - Hỏi: Mảng nào gần như hoàn toàn là đại dương?
Đáp: Mảng Thái Bình Dương. - Hỏi: Khi hai mảng tách xa nhau thì thường hình thành địa hình nào?
Đáp: Sống núi ngầm đại dương (và các thung lũng tách giãn).
Câu hỏi thường gặp
Theo thuyết kiến tạo mảng, thạch quyển gồm bao nhiêu mảng lớn?
Thạch quyển gồm 7 mảng kiến tạo lớn: Âu – Á, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Ấn Độ – Ôxtrâylia, Thái Bình Dương và Nam Cực.
Ngoài 7 mảng lớn còn mảng nhỏ không?
Có. Ngoài 7 mảng lớn còn một số mảng nhỏ hơn như Nazca, Philippin, Cô-cốt… thường nằm ở rìa hoặc xen giữa các mảng lớn.
Thạch quyển gồm những lớp nào?
Thạch quyển gồm vỏ Trái Đất và phần trên cùng của lớp manti, dày khoảng 100 km.
Các mảng kiến tạo tiếp xúc với nhau theo những cách nào?
Có ba kiểu: tách giãn, tiếp xúc (hút chìm hoặc va chạm) và trượt ngang. Các ranh giới này thường có động đất và núi lửa.