Chất nào dưới đây không phải là este? Cách nhận biết

Trả lời nhanh

Chất không phải là este là chất không có nhóm –COO– nối giữa gốc axit (R– hoặc H–) và gốc hiđrocacbon R’–, ví dụ axit RCOOH, muối RCOONa, muối amoni RCOONH₄, ete, xeton. Riêng HCOOC₆H₅ (phenyl fomat) vẫn là este, nên nó không phải đáp án của câu hỏi này.

Đề bài và lưu ý trước khi giải

Câu hỏi “Chất nào dưới đây không phải là este?” thường đi kèm công thức HCOOC₆H₅ trong một trong bốn phương án. Vì không có đủ cả bốn phương án gốc, bài viết này hướng dẫn cách loại trừ để bạn áp dụng cho mọi bộ phương án. Phần ví dụ ở dưới là do mình tự đặt để minh hoạ.

Este là gì? Dấu hiệu nhận biết

Este đơn chức, no, mạch hở có công thức chung RCOOR’, trong đó:

R là gốc hiđrocacbon hoặc nguyên tử H (trường hợp este của axit fomic HCOOR’).
R’ là gốc hiđrocacbon (no, không no hoặc thơm), không phải H và không phải kim loại, không phải NH₄.

Cách nhớ: este là “dẫn xuất của axit cacboxylic khi thay H của nhóm –OH bằng gốc hiđrocacbon”. Cứ thấy nhóm –COO– mà hai đầu đều là cacbon (hoặc một đầu là H của axit fomic) thì đó là este.

Vì sao HCOOC₆H₅ là este?

HCOOC₆H₅ gồm gốc HCOO– (từ axit fomic) liên kết với gốc phenyl C₆H₅–. Đúng dạng RCOOR’ với R = H, R’ = C₆H₅. Tên gọi: phenyl fomat.

Điểm dễ nhầm: nhiều bạn thấy vòng benzen nên nghĩ đây là hợp chất thơm “đặc biệt”, không phải este. Thực tế vòng benzen chỉ nằm ở gốc R’, không ảnh hưởng đến việc nó là este. Tính chất khác biệt thể hiện khi thuỷ phân trong kiềm:

HCOOC₆H₅ + 2NaOH → HCOONa + C₆H₅ONa + H₂O (đun nóng)

Este của phenol tiêu tốn 2 mol NaOH và không tạo ancol, vì phenol sinh ra tiếp tục phản ứng với NaOH tạo muối natri phenolat.

Bảng loại trừ: chất nào là este, chất nào không?

Công thức	Tên / loại chất	Có phải este?	Lý do
CH₃COOCH₃	metyl axetat	Có	RCOOR’ với R = CH₃, R’ = CH₃
HCOOC₆H₅	phenyl fomat	Có	R = H, R’ = C₆H₅
CH₃COOCH=CH₂	vinyl axetat	Có	R’ là gốc vinyl
C₆H₅COOCH₃	metyl benzoat	Có	R là gốc phenyl
CH₃COOH	axit axetic	Không	đầu –COO– nối với H, là axit cacboxylic
CH₃COONa	natri axetat	Không	muối của axit cacboxylic
CH₃COONH₄	amoni axetat	Không	muối amoni, không có gốc hiđrocacbon ở đầu O
CH₃OCH₃	đimetyl ete	Không	chỉ có nhóm –O–, không có C=O
CH₃COCH₃	axeton	Không	xeton, chỉ có C=O
CH₃CONH₂	axetamit	Không	amit (có liên kết C–N)

Cách làm nhanh trong 3 bước

Tìm nhóm –COO– (hoặc viết lại công thức để thấy nhóm này).
Nhìn đầu O: nếu gắn với H → axit; gắn với Na, K, NH₄ → muối; gắn với gốc hiđrocacbon → có thể là este.
Kiểm tra đầu C: gắn với H hoặc gốc hiđrocacbon thì đúng este; gắn với N thì là cacbamat/amit, loại.

Lỗi sai thường gặp

Nhầm axit HCOOH hoặc muối HCOONa với este vì có chữ “HCOO”. Phải xem đầu O nối với gì.
Cho rằng este bắt buộc phải no. Este không no (vinyl axetat) và este thơm (phenyl fomat) vẫn là este.
Nhầm CH₃OCOCH₃ không phải este vì viết ngược. Thứ tự viết không quan trọng, chỉ cần có nhóm –COO– đúng dạng.
Gặp este vô cơ như C₂H₅ONO₂ thì cẩn thận: chương trình phổ thông xét este của axit cacboxylic, nên loại nếu đề hỏi theo nghĩa này.

Bài luyện tập (ví dụ tự đặt)

Bài 1. Dãy nào chỉ gồm các este? (A) CH₃COOH, HCOOCH₃; (B) HCOOC₆H₅, CH₃COOC₂H₅; (C) CH₃COONa, HCOOC₂H₅; (D) CH₃OCH₃, CH₃COOCH₃.

Đáp án: B. Cả hai chất đều có dạng RCOOR’. A có axit, C có muối, D có ete.

Bài 2. Trong các chất: C₂H₅COOH, CH₃COOCH=CH₂, CH₃COONH₄, HCOOCH₃, có bao nhiêu chất là este?

Đáp án: 2 (CH₃COOCH=CH₂ và HCOOCH₃).

Bài 3. Đun nóng 0,1 mol HCOOC₆H₅ với lượng dư dung dịch NaOH. Tính số mol NaOH phản ứng.

Đáp án: theo phương trình, 1 mol este cần 2 mol NaOH nên 0,1 mol este cần 0,2 mol NaOH.

Câu hỏi thường gặp

HCOOC6H5 có phải là este không?

Có. HCOOC6H5 là phenyl fomat, thuộc dạng RCOOR' với R là H và R' là gốc phenyl C6H5–.

Làm sao phân biệt este với axit cacboxylic và muối?

Nhìn đầu O của nhóm –COO–: nối với H là axit, nối với kim loại hoặc NH4 là muối, nối với gốc hiđrocacbon là este.

Vì sao este của phenol cần 2 mol NaOH khi thuỷ phân?

Sản phẩm thuỷ phân có phenol, chất này có tính axit yếu và phản ứng tiếp với NaOH tạo muối phenolat, nên tổng cộng cần 2 mol NaOH cho 1 mol este.

Este có bắt buộc phải no, mạch hở không?

Không. Este có thể không no như vinyl axetat hoặc chứa vòng thơm như phenyl fomat, miễn là có nhóm –COO– đúng dạng RCOOR'.