Trả lời nhanh
Nguồn cung cấp nhiệt chủ yếu cho mặt đất là năng lượng bức xạ của Mặt Trời. Bức xạ Mặt Trời xuyên qua khí quyển, một phần được mặt đất hấp thụ nên mặt đất nóng lên. Các nguồn khác như nhiệt từ lòng Trái Đất hay nhiệt do con người tạo ra chỉ chiếm tỉ lệ rất nhỏ.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi thường gặp ở dạng điền khuyết: “Nguồn cung cấp nhiệt chủ yếu cho mặt đất là năng lượng của …”. Chỗ trống cần điền là bức xạ Mặt Trời (còn gọi là năng lượng Mặt Trời, bức xạ mặt trời). Nếu đề cho sẵn bốn phương án, em hãy chọn phương án có nội dung này.
Vì sao là bức xạ Mặt Trời?
Mặt Trời liên tục phát ra năng lượng dưới dạng sóng điện từ, gồm ánh sáng nhìn thấy, tia hồng ngoại và tia cực tím. Khi tới Trái Đất, lượng bức xạ này lớn hơn rất nhiều so với mọi nguồn nhiệt khác.
- Một phần bức xạ bị mây, bụi và bề mặt Trái Đất phản hồi lại vũ trụ.
- Một phần được khí quyển hấp thụ.
- Phần còn lại, khoảng một nửa lượng bức xạ tới rìa khí quyển, đến được mặt đất và được mặt đất hấp thụ, biến thành nhiệt.
Chính phần nhiệt này làm đất, đá, nước nóng lên và duy trì nhiệt độ thích hợp cho sự sống.
Chuỗi truyền nhiệt cần nhớ
- Mặt Trời phát bức xạ sóng ngắn, xuyên qua khí quyển khá dễ dàng.
- Mặt đất hấp thụ và nóng lên.
- Mặt đất toả nhiệt (bức xạ sóng dài) làm lớp không khí sát mặt đất nóng lên.
Mẹo nhớ: “Mặt Trời sưởi đất, đất sưởi khí”. Không khí nhận nhiệt chủ yếu từ mặt đất chứ không trực tiếp từ Mặt Trời. Vì thế, câu hỏi về nguồn nhiệt của không khí sẽ có đáp án là nhiệt của bề mặt Trái Đất (đã được Mặt Trời đốt nóng).
Loại trừ các nguồn nhiệt khác
| Nguồn nhiệt | Vai trò đối với mặt đất |
|---|---|
| Bức xạ Mặt Trời | Chủ yếu, quyết định chế độ nhiệt trên bề mặt Trái Đất |
| Nhiệt từ lòng Trái Đất (địa nhiệt, núi lửa) | Rất nhỏ, chỉ đáng kể ở vài nơi như vùng núi lửa, suối nước nóng |
| Nhiệt do con người tạo ra (đốt nhiên liệu, nhà máy) | Nhỏ, chỉ đáng kể cục bộ ở đô thị lớn |
| Nhiệt từ không khí | Không phải nguồn chính, vì không khí nóng lên nhờ mặt đất |
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “nhiệt từ lòng đất” vì nghĩ trong lòng Trái Đất rất nóng. Thực tế nhiệt này truyền lên bề mặt rất ít.
- Cho rằng không khí được Mặt Trời đốt nóng trực tiếp. Thực ra phần lớn bức xạ đi xuyên qua không khí trong suốt.
- Viết thiếu “bức xạ”: chỉ ghi “Mặt Trời” là chưa đủ chính xác, cần nêu đúng là năng lượng bức xạ của Mặt Trời.
Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao càng lên cao, nhiệt độ không khí trong tầng đối lưu càng giảm?
Đáp án: Không khí được sưởi nóng chủ yếu từ mặt đất. Lên cao là càng xa nguồn nhiệt và không khí càng loãng nên giữ nhiệt kém, vì vậy nhiệt độ giảm (trung bình khoảng 0,6°C cho mỗi 100 m).
Câu 2. Vì sao vùng xích đạo nóng hơn vùng cực?
Đáp án: Ở xích đạo tia bức xạ Mặt Trời chiếu gần vuông góc với mặt đất, năng lượng tập trung trên diện tích nhỏ và đi qua lớp khí quyển mỏng hơn. Ở vùng cực tia chiếu rất xiên nên năng lượng bị phân tán và hao hụt nhiều hơn.
Câu 3. Ban đêm trời quang mây ở sa mạc thường lạnh hơn ban đêm có mây ở vùng ẩm. Hãy giải thích.
Đáp án: Ban đêm không có bức xạ Mặt Trời, mặt đất chỉ toả nhiệt. Trời quang, không khí khô ít hơi nước và mây nên nhiệt toả vào vũ trụ nhiều, mặt đất và không khí lạnh nhanh.
Ghi nhớ
Nguồn cung cấp nhiệt chủ yếu cho mặt đất là năng lượng bức xạ của Mặt Trời. Mặt đất hấp thụ rồi toả nhiệt làm nóng không khí. Hiểu được chuỗi này, em sẽ giải thích dễ dàng sự phân bố nhiệt độ theo vĩ độ, độ cao và theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Nguồn cung cấp nhiệt chủ yếu cho mặt đất là gì?
Là năng lượng bức xạ của Mặt Trời. Mặt đất hấp thụ một phần bức xạ này và nóng lên.
Không khí được đốt nóng trực tiếp từ Mặt Trời hay từ mặt đất?
Chủ yếu từ mặt đất. Bức xạ Mặt Trời đi xuyên qua không khí khá dễ dàng, mặt đất hấp thụ rồi toả nhiệt làm lớp không khí sát đất nóng lên.
Nhiệt từ lòng Trái Đất có phải nguồn nhiệt chính của mặt đất không?
Không. Nhiệt từ lòng đất truyền lên bề mặt rất nhỏ, chỉ đáng kể ở những nơi có núi lửa hoặc suối nước nóng.
Vì sao càng lên cao nhiệt độ càng giảm?
Vì không khí nhận nhiệt chủ yếu từ mặt đất, lên cao càng xa nguồn nhiệt và không khí càng loãng nên nhiệt độ giảm dần.