Trả lời nhanh
Đặt “Tế bào” ở trung tâm, tách hai nhánh: tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực. Mỗi nhánh có các ý: nhân (vùng nhân hay nhân có màng bao), bào quan, kích thước, ribosome, đại diện. Điểm khác cốt lõi: tế bào nhân sơ chưa có nhân hoàn chỉnh và không có bào quan có màng, còn tế bào nhân thực có cả hai.
Sơ đồ tư duy mẫu
Dưới đây là sơ đồ rút gọn để em hình dung bố cục. Khi vẽ vào vở, em có thể thêm màu bút và hình vẽ nhỏ cho mỗi nhánh để dễ nhớ hơn.
Các bước vẽ sơ đồ tư duy
- Chọn chủ đề trung tâm: viết “Phân biệt tế bào” ở giữa trang giấy.
- Tách hai nhánh chính: một nhánh cho tế bào nhân sơ, một nhánh cho tế bào nhân thực. Dùng hai màu khác nhau.
- Chọn tiêu chí so sánh: dùng cùng một bộ tiêu chí cho cả hai nhánh (nhân, bào quan, kích thước, ribosome, thành tế bào, đại diện). Cùng tiêu chí thì mới so sánh được.
- Viết từ khoá, không viết cả câu: mỗi nhánh con chỉ 2–5 từ.
- Kiểm tra lại: mỗi tiêu chí ở nhánh này phải có “đối trọng” ở nhánh kia.
Bảng so sánh chi tiết để làm nội dung cho sơ đồ
| Tiêu chí | Tế bào nhân sơ | Tế bào nhân thực |
|---|---|---|
| Nhân | Chưa có nhân hoàn chỉnh; DNA dạng vòng nằm ở vùng nhân, không có màng bao bọc | Có nhân với màng nhân kép bao bọc; DNA dạng thẳng liên kết với protein histone |
| Bào quan có màng | Không có (ty thể, lục lạp, bộ máy Golgi, lưới nội chất…) | Có hệ thống nội màng và nhiều bào quan có màng |
| Ribosome | Loại nhỏ (70S), nằm tự do trong tế bào chất | Loại lớn hơn (80S) trong tế bào chất, trên lưới nội chất hạt |
| Kích thước | Nhỏ, khoảng 1–5 micromet | Lớn hơn, thường khoảng 10–100 micromet |
| Thành tế bào | Thường có, chứa peptidoglycan (vi khuẩn) | Thực vật: cellulose; nấm: chitin; động vật: không có |
| Khung xương tế bào | Rất sơ khai | Có, giúp giữ hình dạng và vận chuyển nội bào |
| Đại diện | Vi khuẩn, vi khuẩn cổ | Động vật, thực vật, nấm, nguyên sinh vật |
Vì sao có những khác biệt này?
Tế bào nhân thực chia nhỏ tế bào thành nhiều “gian phòng” có màng, mỗi gian làm một việc: nhân giữ thông tin di truyền, ty thể sản xuất năng lượng, lục lạp quang hợp. Nhờ phân khoang, nhiều phản ứng diễn ra cùng lúc mà không lẫn vào nhau, nên tế bào lớn và phức tạp vẫn hoạt động hiệu quả.
Tế bào nhân sơ nhỏ nên có tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích lớn. Chất dinh dưỡng vào nhanh, chất thải ra nhanh, nên tế bào trao đổi chất và phân chia rất nhanh, dù cấu tạo đơn giản.
Mẹo nhớ nhanh
- Sơ = sơ khai: chưa có nhân thật, chưa có bào quan màng.
- Thực = thật: có nhân “thật” với màng nhân và bào quan có màng.
- 70S – 80S: nhân sơ nhỏ hơn nên 70S; nhân thực lớn hơn nên 80S.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng tế bào nhân sơ không có DNA. Sai: chúng vẫn có DNA, chỉ là không được màng nhân bao bọc. Nhiều vi khuẩn còn có thêm plasmid.
- Cho rằng nhân sơ không có ribosome. Sai: ribosome là bào quan không màng, tế bào nào cũng có.
- Xếp nấm vào nhóm nhân sơ. Sai: nấm men, nấm mốc, nấm mũ đều là sinh vật nhân thực.
- Nhầm virus là tế bào nhân sơ. Virus không có cấu tạo tế bào.
- Khẳng định mọi tế bào nhân thực đều có thành tế bào. Tế bào động vật không có thành tế bào.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Xếp các sinh vật sau vào nhóm nhân sơ hoặc nhân thực: E. coli, nấm men, tảo lục, vi khuẩn lam.
Đáp án: Nhân sơ: E. coli, vi khuẩn lam. Nhân thực: nấm men, tảo lục.
Bài 2. Hồng cầu người trưởng thành không có nhân. Có thể kết luận đó là tế bào nhân sơ không?
Đáp án: Không. Hồng cầu bắt nguồn từ tế bào nhân thực và mất nhân trong quá trình biệt hoá. Tế bào nhân sơ thì vẫn có DNA ở vùng nhân.
Bài 3. Giải thích vì sao tế bào nhân sơ thường nhỏ hơn nhiều so với tế bào nhân thực mà vẫn sống tốt.
Đáp án: Kích thước nhỏ cho tỉ lệ diện tích bề mặt/thể tích lớn, giúp trao đổi chất với môi trường nhanh, nên tế bào lớn lên và phân chia nhanh, đủ đáp ứng nhu cầu của tế bào có cấu tạo đơn giản.
Gợi ý trình bày để được điểm cao
- Dùng đúng thuật ngữ: “vùng nhân”, “màng nhân”, “bào quan có màng”.
- Mỗi nhánh nên có ít nhất 4 tiêu chí; thêm ví dụ đại diện để bài thuyết phục hơn.
- Nếu thầy cô yêu cầu mở rộng, em bổ sung chức năng các bào quan chính của tế bào nhân thực: ty thể (hô hấp tế bào), lục lạp (quang hợp, chỉ có ở tế bào thực vật và tảo), lưới nội chất, bộ máy Golgi, lysosome.
Câu hỏi thường gặp
Điểm khác biệt quan trọng nhất giữa tế bào nhân sơ và nhân thực là gì?
Tế bào nhân sơ chưa có nhân hoàn chỉnh (DNA nằm ở vùng nhân, không có màng bao) và không có bào quan có màng. Tế bào nhân thực có nhân với màng nhân kép và nhiều bào quan có màng.
Vi khuẩn có phải là tế bào nhân thực không?
Không. Vi khuẩn là sinh vật nhân sơ: DNA dạng vòng ở vùng nhân, không có ty thể, lục lạp hay lưới nội chất.
Tế bào nhân thực gồm những loại sinh vật nào?
Gồm động vật, thực vật, nấm và nguyên sinh vật (như tảo, trùng giày).
Vẽ sơ đồ tư duy cần những tiêu chí nào?
Nên dùng các tiêu chí: nhân, bào quan có màng, ribosome, kích thước, thành tế bào và đại diện. Hai nhánh phải dùng cùng bộ tiêu chí.