Phần lãnh thổ phía Bắc nước ta mùa đông biến động thời tiết do tác động của gì?

Đề bài và cách hiểu câu hỏi

Câu hỏi này thường xuất hiện ở dạng điền khuyết hoặc trắc nghiệm trong phần khí hậu Việt Nam. Từ khoá cần chú ý là “phía Bắc”, “mùa đông” và “biến động thời tiết”. Ba cụm từ này dẫn thẳng tới nhân tố gió mùa mùa đông.

Nếu đề cho các phương án, bạn hãy chọn phương án nói về gió mùa Đông Bắc (khối khí lạnh phương Bắc, có thể đi kèm frông lạnh). Đừng chọn tín phong, gió Tây Nam hay bão.

Vì sao gió mùa Đông Bắc làm thời tiết biến động?

1. Nguồn gốc lạnh. Mùa đông, vùng áp cao Xibia (Mông Cổ – Xibia) rất mạnh. Không khí lạnh khô từ đây lan xuống phía nam, đi qua lục địa Trung Hoa rồi vào nước ta.
2. Đến theo từng đợt. Khối khí lạnh không thổi đều mà tràn xuống thành từng đợt, mỗi đợt kéo dài vài ngày đến hơn một tuần. Giữa hai đợt là những ngày nhiệt độ tăng lên. Vì vậy thời tiết thay đổi liên tục.
3. Địa hình đón gió. Phía Bắc có các cánh cung núi (Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều) mở rộng về phía bắc, hình như cái “phễu” đón khí lạnh. Nhờ vậy khí lạnh xâm nhập sâu vào đồng bằng Bắc Bộ.
4. Biến tính trên đường đi. Khi qua biển hoặc đi xa về phía nam, khối khí lạnh ấm lên và ẩm hơn. Kết quả là xuất hiện kiểu thời tiết lạnh ẩm, mưa phùn ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vào cuối đông.
5. Tương tác với frông lạnh. Khi khối khí lạnh gặp không khí nóng hơn, frông lạnh hình thành, gây mưa, trở gió và hạ nhiệt đột ngột.

Biểu hiện cụ thể ở miền Bắc

Loại trừ các phương án dễ nhầm

• Tín phong bán cầu Bắc: thổi quanh năm, hướng đông bắc, tính chất tương đối ổn định. Tín phong gây thời tiết khô nóng ở Nam Bộ và Tây Nguyên vào mùa khô. Nó không tạo ra những đợt lạnh đột ngột ở miền Bắc.
• Gió mùa Tây Nam: hoạt động vào mùa hạ, mang mưa lớn. Nó không phải nhân tố chính của mùa đông.
• Bão: hoạt động mạnh vào mùa hạ – thu (khoảng tháng 6 đến tháng 11), không phải nhân tố đặc trưng của mùa đông.
• Dải hội tụ nhiệt đới: gây mưa vào đầu và giữa mùa hạ ở nước ta, không gây rét đậm mùa đông.

Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp

• Mẹo: “Đông – Bắc – lạnh – biến động” đều gắn với Đông Bắc. Hãy nhớ: mùa đông ở miền Bắc nước ta được gió mùa Đông Bắc “điều khiển”.
• Lỗi 1: chọn tín phong vì cũng có hướng đông bắc. Tín phong thổi quanh năm, còn gió mùa Đông Bắc chỉ có vào mùa đông.
• Lỗi 2: nghĩ rằng cả nước đều lạnh. Từ dãy Bạch Mã trở vào Nam, gió mùa Đông Bắc suy yếu và bị chặn, nên chủ yếu ảnh hưởng đến phần lãnh thổ phía Bắc.
• Lỗi 3: cho rằng thời tiết lạnh ổn định suốt mùa. Thực tế mùa đông ở miền Bắc có xen kẽ các đợt lạnh và đợt ấm.

Luyện tập nhanh

1. Vì sao mùa đông ở Hà Nội có kiểu thời tiết mưa phùn, ẩm ướt vào khoảng tháng 2–3?
   Đáp án: Khối khí lạnh đi qua biển, bị biến tính trở nên ẩm hơn, nên cuối đông có thời tiết lạnh ẩm, mưa phùn.
2. Vì sao ở Nam Bộ mùa đông không có nhiều biến động thời tiết do khí lạnh?
   Đáp án: Gió mùa Đông Bắc suy yếu và bị biến tính khi xuống phía nam, nên Nam Bộ chịu ảnh hưởng của tín phong, khí hậu nóng ổn định với mùa khô.
3. Chọn đáp án đúng: Nhân tố chính gây biến động thời tiết mùa đông ở miền Bắc là (A) gió Tây Nam, (B) gió mùa Đông Bắc, (C) bão, (D) Tín phong bán cầu Nam.
   Đáp án: B.

Kết luận

Thời tiết mùa đông ở phần lãnh thổ phía Bắc biến động chủ yếu do gió mùa Đông Bắc, với các đợt khối khí lạnh tràn xuống không đều và bị biến tính dần. Hãy nhớ nguồn gốc (áp cao Xibia), cách xuất hiện (từng đợt) và hệ quả (rét đậm, rét hại, mưa phùn) để làm tốt các câu tương tự.