Trả lời nhanh
Nhiệt độ trung bình tháng ở nước ta cao, hầu hết các tháng trên 20°C ở đồng bằng, và có sự phân hoá theo không gian lẫn thời gian. Tháng 1 nhiệt độ tăng dần từ Bắc vào Nam, miền Bắc lạnh hơn nhiều. Tháng 7 nhiệt độ khá đồng đều trên cả nước, khoảng 25–29°C. Nguyên nhân chính là vị trí nội chí tuyến, gió mùa và địa hình.
Lưu ý về đề bài
Câu hỏi “Nhiệt độ trung bình tháng ở nước ta có đặc điểm…” thường gặp trong Địa lí 12 phần khí hậu, và có nhiều bản đề với các phương án khác nhau. Vì vậy bài này không dựa vào một bộ phương án cố định. Bài trình bày đầy đủ các đặc điểm đúng để em đối chiếu với bất kì đề nào.
Các đặc điểm cần nhớ
- Nhiệt độ cao quanh năm. Nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến nên nhận lượng bức xạ Mặt Trời lớn. Nhiệt độ trung bình năm ở đồng bằng phần lớn trên 21°C.
- Tháng 1 (mùa đông): phân hoá rõ theo vĩ độ. Nhiệt độ tăng dần từ Bắc vào Nam. Miền Bắc chịu gió mùa Đông Bắc nên lạnh hơn, nhiều nơi dưới 20°C. Từ khoảng dãy Bạch Mã trở vào, nhiệt độ thường trên 20°C, và miền Nam khoảng 25°C hoặc hơn.
- Tháng 7 (mùa hạ): khá đồng đều. Gần như cả nước nóng, nhiệt độ chênh nhau rất ít giữa Bắc và Nam, chủ yếu ở mức 25–29°C (trừ vùng núi cao).
- Biên độ nhiệt năm giảm dần từ Bắc vào Nam. Miền Bắc có mùa đông lạnh nên chênh lệch giữa tháng nóng nhất và tháng lạnh nhất lớn. Miền Nam gần xích đạo hơn nên chênh lệch rất nhỏ.
- Giảm theo độ cao. Lên cao khoảng 100 m, nhiệt độ giảm chừng 0,6°C. Vì vậy vùng núi cao như Sa Pa, Đà Lạt mát hơn hẳn đồng bằng cùng vĩ độ.
Bảng số liệu minh hoạ (giá trị làm tròn, mang tính tham khảo)
| Địa điểm | Tháng 1 (°C) | Tháng 7 (°C) | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Hà Nội | ≈ 16–17 | ≈ 29 | Biên độ lớn nhất trong ba nơi (hơn 12°C) |
| Huế | ≈ 20 | ≈ 29 | Biên độ trung bình (khoảng 9–10°C) |
| TP. Hồ Chí Minh | ≈ 26 | ≈ 27 | Nóng quanh năm, biên độ nhỏ (khoảng 3°C) |
Số liệu này giúp em thấy quy luật: tháng 1 chênh nhau gần 10°C giữa Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, còn tháng 7 hai nơi gần như bằng nhau.
Vì sao lại như vậy?
- Vị trí nội chí tuyến: Mặt Trời lên thiên đỉnh hằng năm, góc chiếu lớn nên nóng quanh năm.
- Gió mùa Đông Bắc (mùa đông): gió lạnh từ phía bắc tràn xuống, mạnh nhất ở miền Bắc và yếu dần khi vào Nam. Dãy Bạch Mã chắn bớt nên phía nam đèo Hải Vân ít lạnh hơn.
- Mùa hạ: toàn lãnh thổ chịu ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam và áp thấp nóng, trong khi Mặt Trời chiếu gần vuông góc. Không có khối khí lạnh nào chen vào, nên nhiệt độ đồng đều.
- Địa hình: độ cao làm nhiệt giảm; hướng núi đón hay chắn gió làm thay đổi nền nhiệt từng vùng.
Mẹo loại trừ khi làm trắc nghiệm
- Phương án nói “nhiệt độ thấp quanh năm” hoặc “dưới 20°C ở cả nước”: sai, vì nước ta nóng, chỉ vùng núi cao mới lạnh.
- Phương án nói “tháng 7 chênh lệch Bắc – Nam rất lớn”: sai, tháng 7 mới là lúc đồng đều. Chênh lệch lớn là của tháng 1.
- Phương án nói “nhiệt độ tăng dần từ Nam ra Bắc”: sai chiều. Quy luật đúng là tăng từ Bắc vào Nam (vào mùa đông).
- Phương án nói “biên độ nhiệt miền Nam lớn hơn miền Bắc”: sai, vì miền Nam gần xích đạo nên biên độ nhỏ.
Mẹo nhớ: “Tháng 1 – chia Bắc Nam; tháng 7 – cả nước nóng đều.”
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “nhiệt độ trung bình năm” (tăng dần từ Bắc vào Nam) với “nhiệt độ trung bình tháng 7” (đồng đều).
- Quên rằng vùng núi cao là ngoại lệ. Sa Pa hay Đà Lạt có nhiệt độ thấp hơn nhiều so với quy luật chung.
- Cho rằng miền Nam không có tháng nào nóng hơn. Thực tế miền Nam nóng nhất vào khoảng tháng 4, trước mùa mưa, chứ không phải tháng 7.
Luyện tập
Câu 1. Vì sao biên độ nhiệt năm ở Hà Nội lớn hơn ở TP. Hồ Chí Minh?
Đáp án: Hà Nội ở vĩ độ cao hơn và chịu gió mùa Đông Bắc, nên mùa đông lạnh (tháng 1 khoảng 16–17°C) trong khi mùa hạ vẫn nóng. TP. Hồ Chí Minh gần xích đạo, nóng quanh năm, nên chênh lệch nhỏ.
Câu 2. Một địa điểm có tháng 1 là 15°C, tháng 7 là 28°C. Tính biên độ nhiệt năm và cho biết địa điểm đó nhiều khả năng thuộc miền nào.
Đáp án: Biên độ = 28 − 15 = 13°C. Biên độ lớn, tháng 1 thấp, nên có khả năng thuộc miền Bắc (hoặc vùng núi phía Bắc).
Câu 3. Tại sao nói tháng 7 là tháng nhiệt độ “đồng đều” trên cả nước?
Đáp án: Mặt Trời chiếu gần vuông góc, cả nước chịu gió mùa Tây Nam và áp thấp nóng, không có khối khí lạnh nên các vùng đều nóng, chênh lệch Bắc – Nam rất nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ trung bình tháng 1 ở nước ta thay đổi thế nào theo chiều Bắc – Nam?
Nhiệt độ tháng 1 tăng dần từ Bắc vào Nam: miền Bắc khoảng 16–20°C ở đồng bằng, trong khi miền Nam khoảng 25°C trở lên, do gió mùa Đông Bắc yếu dần khi vào Nam.
Vì sao nhiệt độ tháng 7 ở nước ta khá đồng đều?
Vào mùa hạ, Mặt Trời chiếu gần vuông góc trên cả nước, lại cùng chịu gió mùa Tây Nam và áp thấp nóng, không có khối khí lạnh xen vào nên chênh lệch Bắc – Nam rất nhỏ.
Biên độ nhiệt năm ở nước ta thay đổi ra sao?
Biên độ nhiệt năm giảm dần từ Bắc vào Nam. Miền Bắc có mùa đông lạnh nên biên độ lớn (hơn 12°C ở Hà Nội), còn miền Nam chỉ khoảng 3°C.
Tháng nào nóng nhất ở miền Nam?
Miền Nam nóng nhất vào khoảng tháng 4, trước khi mùa mưa bắt đầu. Sang tháng 7 mưa nhiều nên nhiệt độ thường thấp hơn đôi chút.