Trả lời nhanh
Học thuyết tế bào chỉ gồm 3 ý: (1) mọi sinh vật đều cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào; (2) tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của sự sống; (3) tế bào chỉ được sinh ra từ sự phân chia của tế bào có trước. Phát biểu nào nằm ngoài ba ý này, hoặc nói ngược lại (tế bào tự phát sinh từ chất vô cơ, virus có cấu tạo tế bào…), thì KHÔNG phải nội dung của học thuyết tế bào.
Ba nội dung cốt lõi của học thuyết tế bào
Câu hỏi dạng “không phải nội dung của học thuyết tế bào” thường cho 4 phát biểu, trong đó 3 phát biểu đúng với học thuyết và 1 phát biểu sai hoặc lạc đề. Vì vậy việc đầu tiên là thuộc chắc nội dung đúng.
| Ý | Nội dung | Hiểu đơn giản |
|---|---|---|
| 1 | Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào. | Vi khuẩn là 1 tế bào; cây, người là hàng nghìn tỉ tế bào. |
| 2 | Tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của cơ thể sống. | Mọi hoạt động sống (trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản…) diễn ra ở tế bào. |
| 3 | Tế bào chỉ được sinh ra bằng cách phân chia tế bào có trước. | Không có chuyện tế bào “tự sinh” từ vật chất không sống. |
Học thuyết được xây dựng dần qua công trình của Schleiden (thực vật), Schwann (động vật) và được bổ sung bởi Virchow với ý tế bào mới sinh ra từ tế bào cũ.
Cách loại trừ phương án trong câu trắc nghiệm
Em đối chiếu từng phương án với ba ý trên theo các bước sau:
- Phương án có nói “đơn vị cấu trúc”, “đơn vị chức năng” của sinh vật không? Nếu có và nói đúng thì là nội dung của học thuyết.
- Phương án có nói tế bào sinh ra từ tế bào có trước không? Đúng thì giữ lại.
- Phương án nào nói tế bào hình thành từ chất vô cơ, hoặc gán cho đối tượng không có tế bào (virus), hoặc đề cập chi tiết khác như số lượng nhân, kích thước, bào quan… thì đó là phương án “không phải”.
Lưu ý: đề gốc của câu này có thể in bốn phương án khác nhau tuỳ sách. Dưới đây là các phát biểu hay xuất hiện nhất, do mình tự tổng hợp để em luyện loại trừ.
Những phát biểu thường bị “gài” là sai
| Phát biểu | Có thuộc học thuyết tế bào? | Vì sao |
|---|---|---|
| Tế bào có thể tự hình thành từ các chất vô cơ. | Không | Ngược với ý 3: tế bào chỉ sinh ra từ tế bào có trước. |
| Virus cũng được cấu tạo từ tế bào. | Không | Virus chưa có cấu tạo tế bào, chỉ gồm lõi axit nucleic và vỏ protein. |
| Chỉ động vật mới được cấu tạo từ tế bào. | Không | Học thuyết áp dụng cho mọi sinh vật. |
| Mọi tế bào đều có nhân hoàn chỉnh. | Không | Tế bào nhân sơ chưa có nhân hoàn chỉnh; đây là kiến thức về cấu tạo tế bào, không phải nội dung học thuyết. |
| Tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng của cơ thể. | Có | Chính là ý 2. |
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “đúng sự thật” với “thuộc học thuyết”. Một phát biểu có thể đúng về sinh học (ví dụ tế bào nhân sơ không có màng nhân) nhưng không phải nội dung của học thuyết tế bào. Đề hỏi “không phải nội dung” nên em cần xét cả hai điều kiện.
- Cho rằng virus là sinh vật có tế bào vì chúng “sống” trong tế bào chủ.
- Quên ý 3 nên bị lúng túng với phát biểu về nguồn gốc của tế bào.
Mẹo nhớ
Nhớ ba chữ “Cấu – Chức – Sinh”: Cấu tạo (mọi sinh vật có tế bào), Chức năng và cấu trúc (đơn vị cơ bản), Sinh ra (từ tế bào có trước). Phát biểu nào không rơi vào ba chữ này thì nghi ngờ ngay.
Bài luyện tập
Câu 1. (Ví dụ tự đặt) Phát biểu nào sau đây KHÔNG thuộc học thuyết tế bào: “Cơ thể nấm men gồm một tế bào”, “Tế bào mới được sinh ra từ tế bào cũ”, “Tế bào chất của mọi tế bào đều chứa ti thể”?
Đáp án: Phát biểu thứ ba. Ti thể là chi tiết cấu tạo (vi khuẩn không có ti thể), không phải nội dung học thuyết; hai phát biểu còn lại khớp ý 1 và ý 3.
Câu 2. Vì sao nói “virus tự tạo ra tế bào mới” là sai theo học thuyết tế bào?
Đáp án: Virus không có cấu tạo tế bào, và theo học thuyết, tế bào chỉ sinh ra từ tế bào có trước, không thể do virus hay chất vô cơ tạo thành.
Câu 3. Hãy nêu ví dụ chứng minh “tế bào là đơn vị chức năng”.
Đáp án gợi ý: Trùng giày là một tế bào nhưng tự thực hiện đủ việc lấy thức ăn, tiêu hoá, bài tiết, sinh sản; trong cơ thể người, tế bào hồng cầu đảm nhiệm vận chuyển khí.
Câu hỏi thường gặp
Học thuyết tế bào gồm mấy nội dung chính?
Gồm 3 nội dung: mọi sinh vật cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào; tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của sự sống; tế bào chỉ sinh ra từ tế bào có trước.
Virus có được xem là có cấu tạo tế bào theo học thuyết tế bào không?
Không. Virus chưa có cấu tạo tế bào, chỉ gồm lõi axit nucleic và vỏ protein, nên phát biểu cho rằng virus có cấu tạo tế bào không thuộc học thuyết.
Phát biểu 'tế bào có thể tự sinh ra từ chất vô cơ' đúng hay sai?
Sai. Học thuyết tế bào khẳng định tế bào chỉ được sinh ra bằng cách phân chia từ tế bào có trước.
Học thuyết tế bào học ở lớp nào?
Nội dung này nằm trong chương trình Sinh học lớp 10, phần giới thiệu chung về tế bào.