Trả lời nhanh
Nguồn bức xạ từ Mặt Trời đến Trái Đất phân bố lớn nhất ở vùng vĩ độ thấp (vùng nội chí tuyến). Ở đây tia sáng chiếu gần vuông góc với mặt đất nên một đơn vị diện tích nhận được nhiều năng lượng, đường đi qua khí quyển ngắn nên bị hao hụt ít. Lượng bức xạ giảm dần khi đi về hai cực.
Đề bài và cách hiểu đề
Câu hỏi thường gặp trong Địa lí 10 (phần khí quyển) là: “Nguồn bức xạ từ Mặt Trời đến Trái Đất phân bố lớn nhất ở …”. Đề gốc thường cho các phương án là các đới hoặc vùng vĩ độ. Vì chưa có đủ bốn phương án, thầy trình bày theo hướng điền khuyết: chỗ trống là vùng vĩ độ thấp, nhất là khu vực nội chí tuyến.
Nếu đề cho phương án “xích đạo”, “chí tuyến”, “ôn đới”, “cực”, hãy nhớ quy luật chung: càng gần xích đạo – chí tuyến thì bức xạ càng lớn, càng về cực càng nhỏ.
Vì sao vĩ độ thấp nhận được bức xạ lớn nhất?
- Góc chiếu của tia sáng lớn. Ở vĩ độ thấp, góc nhập xạ lớn (gần 90°). Cùng một chùm tia, diện tích bị chiếu sáng nhỏ nên năng lượng tập trung hơn. Ở vĩ độ cao, chùm tia chiếu xiên, trải trên diện tích rộng nên năng lượng loãng.
- Đường đi qua khí quyển ngắn. Tia chiếu thẳng đứng đi qua lớp khí quyển mỏng nhất nên ít bị hấp thụ, phản xạ, tán xạ.
- Thời gian chiếu sáng trong năm khá ổn định. Vùng nội chí tuyến có Mặt Trời lên thiên đỉnh, ngày – đêm chênh lệch ít.
Lưu ý: xích đạo hay chí tuyến?
Theo cách trình bày của SGK, bức xạ lớn nhất ở vùng nội chí tuyến (từ chí tuyến Bắc đến chí tuyến Nam). Nếu phải chọn giữa xích đạo và chí tuyến thì cần để ý thêm yếu tố mây. Xích đạo nhiều mây, mưa nên mây phản xạ bớt bức xạ. Vùng gần chí tuyến, nhất là các hoang mạc, trời quang nên bề mặt nhận được nhiều bức xạ nhất. Nếu đề chỉ có “vĩ độ thấp” so với “vĩ độ trung bình” hay “vĩ độ cao” thì chọn vĩ độ thấp, không cần phân vân.
Bức xạ đến Trái Đất đi đâu?
Nhiều đề hỏi thêm “phần lớn bức xạ được …”. Hãy nhớ số liệu gần đúng cho 100% bức xạ tới đỉnh khí quyển:
| Bộ phận | Tỉ lệ xấp xỉ |
|---|---|
| Bị phản hồi lại không gian (mây, bụi, bề mặt) | khoảng 30% |
| Khí quyển hấp thụ | khoảng 20% |
| Bề mặt Trái Đất hấp thụ | khoảng 50% |
Như vậy phần lớn bức xạ Mặt Trời đến được và được bề mặt Trái Đất hấp thụ. Mặt đất nóng lên rồi toả nhiệt sưởi ấm lớp không khí sát mặt đất. Vì thế nhiệt độ không khí tầng đối lưu giảm theo độ cao.
Nếu đề cho các phương án khác thì loại thế nào?
- Vùng cực, vĩ độ cao: loại. Tia chiếu rất xiên, có nơi nhiều tháng không có Mặt Trời, băng tuyết lại phản xạ mạnh.
- Vùng ôn đới (vĩ độ trung bình): loại. Góc chiếu trung bình, bức xạ thay đổi lớn theo mùa.
- Vùng vĩ độ thấp, nội chí tuyến: chọn.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: “Tia thẳng – năng lượng dồn – qua ít khí quyển”. Chỉ cần nghĩ đến chiếc đèn pin: chiếu vuông góc thì vệt sáng nhỏ và sáng gắt, chiếu xiên thì vệt rộng và mờ.
- Lỗi 1: nhầm bức xạ lớn nhất với nơi “nóng nhất mọi lúc”. Nhiệt độ còn phụ thuộc mây, biển – lục địa, dòng biển.
- Lỗi 2: chọn vùng cực vì “gần Mặt Trời hơn” hoặc “ngày dài”. Thực ra góc chiếu mới là yếu tố quyết định.
- Lỗi 3: cho rằng bề mặt hấp thụ ít hơn khí quyển. Thực tế khí quyển hấp thụ trực tiếp chỉ khoảng 20%.
Bài luyện tập
- Vì sao cùng một chùm tia Mặt Trời, vùng xích đạo nóng hơn vùng cực? Đáp án gợi ý: tia chiếu gần vuông góc nên năng lượng tập trung trên diện tích nhỏ, qua khí quyển ngắn, ít bị hao hụt; vùng cực chiếu xiên, năng lượng phân tán, băng tuyết còn phản xạ mạnh.
- Điền khuyết: “Phần lớn bức xạ Mặt Trời đến Trái Đất được … hấp thụ.” Đáp án: bề mặt Trái Đất (khoảng 50%).
- Hai khu vực cùng vĩ độ thấp, một nơi nhiều mây, một nơi hoang mạc quang mây. Nơi nào nhận bức xạ ở mặt đất lớn hơn? Đáp án: hoang mạc, vì ít mây nên ít bị phản xạ và hấp thụ trước khi tới mặt đất.
Câu hỏi thường gặp
Bức xạ Mặt Trời đến Trái Đất lớn nhất ở vùng nào?
Lớn nhất ở vùng vĩ độ thấp (nội chí tuyến), nơi tia sáng chiếu gần vuông góc và đi qua lớp khí quyển mỏng; càng về hai cực bức xạ càng giảm.
Phần lớn bức xạ Mặt Trời đến Trái Đất được hấp thụ ở đâu?
Khoảng một nửa lượng bức xạ được bề mặt Trái Đất hấp thụ; khoảng 20% do khí quyển hấp thụ và khoảng 30% bị phản hồi lại không gian.
Vì sao vùng cực nhận bức xạ ít?
Tia sáng chiếu rất xiên nên năng lượng trải trên diện tích lớn, đi qua khí quyển dài hơn, lại có băng tuyết phản xạ mạnh và có thời kỳ không có Mặt Trời.