Trả lời nhanh
Dao động thủy triều lớn nhất khi Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất nằm thẳng hàng, tức vào ngày không trăng (sóc) và ngày trăng tròn (vọng). Lúc này lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cùng phương, cộng hưởng với nhau nên nước biển dâng cao nhất và rút thấp nhất. Hiện tượng đó gọi là triều cường.
Đề bài và cách hiểu
Câu hỏi quen thuộc trong Địa lí 10 có dạng: “Dao động thủy triều lớn nhất ở trong trường hợp mà Trăng, Mặt Trời, Trái Đất …”. Chỗ trống cần điền là “nằm thẳng hàng”. Nếu đề cho các phương án, em chọn phương án nói đến vị trí thẳng hàng, hoặc nói đến ngày không trăng và trăng tròn.
Cần nhớ: “dao động thủy triều lớn” nghĩa là chênh lệch giữa mực nước lúc triều lên cao nhất và lúc triều xuống thấp nhất lớn nhất. Người ta gọi đó là triều cường.
Vì sao thẳng hàng thì thủy triều lớn nhất?
Thủy triều sinh ra do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và một phần của Mặt Trời tác động lên nước biển trên Trái Đất. Mặt Trăng ở gần nên ảnh hưởng mạnh hơn, còn Mặt Trời ở xa nên ảnh hưởng yếu hơn.
Khi ba thiên thể thẳng hàng, hai lực hút này tác động cùng một hướng nên cộng lại, làm nước dâng lên cao nhất. Khi Mặt Trăng và Mặt Trời vuông góc với nhau, hai lực lệch hướng và triệt tiêu bớt, nên dao động nhỏ.
Bảng phân biệt triều cường và triều kém
| Tiêu chí | Triều cường | Triều kém |
|---|---|---|
| Vị trí Mặt Trăng – Mặt Trời – Trái Đất | Thẳng hàng | Vuông góc (góc 90° nhìn từ Trái Đất) |
| Pha Mặt Trăng | Không trăng (sóc), trăng tròn (vọng) | Trăng thượng huyền, hạ huyền (trăng bán nguyệt) |
| Thời điểm (âm lịch, xấp xỉ) | Khoảng ngày 1 và ngày 15 hàng tháng | Khoảng ngày 7–8 và 22–23 |
| Dao động thủy triều | Lớn nhất | Nhỏ nhất |
Loại trừ các nhầm lẫn thường gặp
- “Vuông góc” là sai. Vuông góc cho triều kém, không phải triều cường.
- “Chỉ lúc trăng tròn” là thiếu. Ngày không trăng, Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời, cũng thẳng hàng và cũng có triều cường.
- “Mặt Trăng gần Trái Đất nhất” chưa đủ. Khi đó triều có thể mạnh hơn bình thường, nhưng điều kiện chính trong bài học vẫn là thẳng hàng.
Mẹo nhớ nhanh
Em nhớ câu: “Thẳng hàng – triều cường; vuông góc – triều kém.” Hoặc gắn với hình dạng trăng: trăng tròn hay không trăng (hai thái cực) thì triều mạnh, trăng “nửa vành” thì triều yếu.
Lưu ý thêm: thực tế, độ lớn của thủy triều ở từng nơi còn phụ thuộc hình dạng bờ biển và độ sâu vùng biển. Tuy nhiên với câu hỏi trong sách, em chỉ cần xét vị trí các thiên thể.
Bài luyện tập
- Điền khuyết: Vào ngày thượng huyền, Mặt Trăng và Mặt Trời tạo với Trái Đất một góc vuông, thủy triều có dao động … (nhỏ nhất / lớn nhất).
Đáp án: nhỏ nhất (triều kém). - Đúng hay sai? “Vào ngày không trăng, không có triều cường vì Mặt Trăng bị che khuất.”
Đáp án: Sai. Ngày không trăng, ba thiên thể vẫn thẳng hàng nên có triều cường. Không nhìn thấy trăng chỉ do nửa được chiếu sáng quay ra xa Trái Đất. - Vận dụng: Một ngư dân muốn ra khơi vào lúc triều kém để nước ít lên xuống mạnh. Nên chọn khoảng ngày nào của tháng âm lịch: 1, 8 hay 15?
Đáp án: Ngày 8 (gần thượng huyền). Ngày 1 và 15 là triều cường.
Câu hỏi thường gặp
Dao động thủy triều lớn nhất khi nào?
Khi Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất nằm thẳng hàng, tức vào ngày không trăng và ngày trăng tròn. Khi đó là triều cường.
Triều cường xảy ra vào ngày nào âm lịch?
Xấp xỉ ngày 1 (không trăng) và ngày 15 (trăng tròn) hằng tháng. Ngày chính xác có thể lệch một đến vài ngày tùy từng nơi.
Khi nào thủy triều có dao động nhỏ nhất?
Khi Mặt Trăng và Mặt Trời vuông góc với nhau so với Trái Đất, vào các ngày trăng thượng huyền và hạ huyền. Khi đó là triều kém.
Vì sao Mặt Trăng ảnh hưởng thủy triều mạnh hơn Mặt Trời?
Vì Mặt Trăng ở gần Trái Đất hơn rất nhiều. Dù Mặt Trời có khối lượng lớn hơn, tác động tạo triều của Mặt Trăng vẫn mạnh hơn khoảng hơn hai lần.