Trả lời nhanh
Nhân tố tác động trực tiếp và có vai trò quyết định đến sự phát triển, phân bố của sinh vật là khí hậu, thông qua ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm và nước. Ngoài ra còn có đất, địa hình, sinh vật và con người. Mỗi nhân tố tác động ở một mức độ và phạm vi khác nhau, nhưng khí hậu quy định “khung” phân bố chung của giới sinh vật.
Đề bài (Câu hỏi trang 48 – Địa lí 10 Cánh diều, Bài 12)
Đọc thông tin trong mục “Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố sinh vật”, em hãy trình bày các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển, phân bố của sinh vật.
Trả lời chi tiết
1. Khí hậu – nhân tố tác động trực tiếp, mang tính quyết định
- Nhiệt độ: mỗi loài chỉ sống tốt trong một giới hạn nhiệt nhất định. Loài ưa nóng tập trung ở đới nóng, loài ưa nhiệt vừa ở đới ôn hoà, loài chịu lạnh ở vùng cực và cận cực.
- Ánh sáng: cây xanh cần ánh sáng để quang hợp. Cây ưa sáng mọc ở nơi trống trải, cây chịu bóng sống dưới tán rừng.
- Độ ẩm không khí và lượng mưa: quyết định rừng rậm, rừng thưa, thảo nguyên hay hoang mạc.
2. Nước
Nước là thành phần cấu tạo cơ thể và là môi trường diễn ra mọi hoạt động sống. Nơi đủ nước, sinh vật phát triển mạnh. Nơi thiếu nước, chỉ còn các loài chịu hạn (xương rồng, cây bụi gai).
3. Đất
- Đặc tính lí, hoá và độ phì của đất ảnh hưởng đến thực vật: mỗi nhóm thực vật thích hợp với một loại đất nhất định (đất phèn, đất mặn, đất feralit… có thảm thực vật khác nhau).
- Một số loài động vật sống trong đất hoặc hang dưới đất.
4. Địa hình
- Độ cao: lên cao thì nhiệt độ và lượng mưa thay đổi, tạo ra các vành đai sinh vật khác nhau theo độ cao.
- Hướng sườn: sườn đón gió ẩm, sườn khuất gió, sườn nắng, sườn râm khác nhau về mưa, ẩm và ánh sáng nên sinh vật khác nhau.
5. Sinh vật
Thực vật, động vật và vi sinh vật gắn bó qua chuỗi thức ăn. Nơi thực vật phong phú là nơi cư trú và kiếm ăn của nhiều loài động vật, nên phân bố động vật phụ thuộc nhiều vào phân bố thực vật.
6. Con người
- Tích cực: đưa giống cây, con từ nơi này sang nơi khác, lai tạo giống mới, trồng rừng, lập vườn quốc gia, khu bảo tồn.
- Tiêu cực: phá rừng, khai thác bừa bãi, săn bắt quá mức làm suy giảm đa dạng sinh học, nhiều loài có nguy cơ tuyệt chủng.
Bảng tóm tắt dễ nhớ
| Nhân tố | Tác động chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khí hậu | Quy định giới hạn sống, kiểu thảm thực vật | Rừng mưa nhiệt đới ở nơi nóng ẩm, lãnh nguyên ở nơi rất lạnh |
| Nước | Điều kiện sống, sinh trưởng | Hoang mạc ít sinh vật |
| Đất | Chọn lọc loài thực vật | Rừng ngập mặn trên đất mặn ven biển |
| Địa hình | Phân hoá theo độ cao, hướng sườn | Chân núi rừng nhiệt đới, lên cao rừng ôn hoà hơn |
| Sinh vật | Quan hệ thức ăn, nơi cư trú | Rừng nhiều loài thì động vật cũng phong phú |
| Con người | Mở rộng hoặc thu hẹp phân bố | Trồng cà phê, cao su ngoài vùng nguyên sản; phá rừng |
Vì sao nói khí hậu là nhân tố quyết định?
Hãy so sánh trên bản đồ thế giới: các đới thảm thực vật (rừng xích đạo, xavan, hoang mạc, rừng lá kim, lãnh nguyên…) trải dài gần như song song với các đới khí hậu. Điều đó cho thấy khí hậu quyết định kiểu sinh vật chủ yếu ở quy mô lớn. Đất, địa hình hay con người chỉ điều chỉnh ở quy mô nhỏ hơn, trong khuôn khổ mà khí hậu cho phép.
Khi gặp câu trắc nghiệm hỏi “nhân tố ảnh hưởng trực tiếp / quyết định đến sự phân bố của sinh vật”, em chọn khí hậu. Nếu đề hỏi “nhân tố làm thay đổi sinh vật theo độ cao” thì đáp án là địa hình. Nếu đề hỏi “nhân tố làm mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi phân bố nhanh nhất” thì đó là con người.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “đất” là nhân tố quyết định. Đất chỉ ảnh hưởng chủ yếu đến thực vật và cùng chịu chi phối bởi khí hậu.
- Nhầm “độ cao” với “khí hậu”. Độ cao thuộc nhân tố địa hình, nhưng tác động thông qua nhiệt độ và lượng mưa.
- Chỉ nêu tác động tiêu cực của con người. Cần nêu cả mặt tích cực (lai tạo, bảo tồn, di giống).
- Sách giáo khoa có thể trình bày nước trong cùng nhóm với khí hậu hoặc tách riêng. Khi làm bài, nêu rõ cả hai ý để không mất điểm.
Mẹo nhớ
Ghi nhớ câu: “Khí – Nước – Đất – Địa – Sinh – Người” theo thứ tự từ nhân tố tự nhiên đến nhân tố xã hội.
Luyện tập
- Vì sao vùng đới lạnh rất ít cây thân gỗ?
Đáp án: nhiệt độ quá thấp, mùa sinh trưởng ngắn, đất đóng băng nên rễ khó hút nước; chỉ rêu, địa y, cây bụi thấp thích nghi được. Đây là tác động của khí hậu. - Đi từ chân núi lên đỉnh núi cao, thảm thực vật thường thay đổi như thế nào và do nhân tố nào?
Đáp án: thay đổi theo từng vành đai, từ rừng nhiệt đới ở chân núi đến rừng ôn hoà rồi cây bụi, đồng cỏ ở trên cao. Do nhân tố địa hình (độ cao) làm nhiệt độ giảm và lượng mưa thay đổi. - Nêu một ví dụ cho thấy con người làm thay đổi phân bố của sinh vật.
Ví dụ tham khảo: đưa cây cao su, cà phê về trồng ở nhiều vùng của nước ta, hoặc phá rừng đầu nguồn làm mất nơi ở của nhiều loài thú.
Xem thêm trong Bài 12 – Đất và sinh quyển
- Giải SGK Địa lí 10 Bài 12 (Cánh diều)
- Lý thuyết Địa lí 10 Bài 12
- Luyện tập 2 trang 48: Vì sao các loại đất khác nhau có thực vật khác nhau?
- Vận dụng 3 trang 48: Tác động của con người đến thực vật, động vật
- 20 câu trắc nghiệm Địa lí 10 Bài 12
Câu hỏi thường gặp
Nhân tố quyết định đến sự phân bố của sinh vật là gì?
Là khí hậu. Nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm và lượng mưa tác động trực tiếp, quy định giới hạn sống và kiểu thảm thực vật của từng khu vực.
Nhân tố nào làm sinh vật thay đổi theo độ cao?
Địa hình. Độ cao làm nhiệt độ và lượng mưa thay đổi nên hình thành các vành đai sinh vật khác nhau từ chân núi lên đỉnh núi.
Con người ảnh hưởng thế nào đến sự phân bố sinh vật?
Con người có thể mở rộng phân bố bằng việc di giống, lai tạo, trồng rừng, bảo tồn. Ngược lại, phá rừng và khai thác bừa bãi làm giảm đa dạng sinh học.
Đất ảnh hưởng đến sinh vật như thế nào?
Đặc tính lí, hoá và độ phì của đất quyết định loài thực vật nào sống được. Mỗi loại đất thường gắn với một nhóm thực vật phù hợp, từ đó ảnh hưởng đến động vật.