Trả lời nhanh
Châu Phi có khí hậu nóng do đại bộ phận lãnh thổ nằm giữa hai chí tuyến (trong đới nóng). Vì vậy, nhận định “nằm ngoài hai đường chí tuyến” là sai. Ở vùng giữa hai chí tuyến, Mặt Trời lên cao, góc chiếu lớn nên mặt đất quanh năm nhận được lượng nhiệt dồi dào.
Đề bài và nhận định cần chú ý
Câu hỏi thường gặp trong môn Địa lí lớp 7 có dạng: “Châu Phi có khí hậu nóng do đại bộ phận lãnh thổ nằm …”. Phần cần điền là vị trí của lãnh thổ so với hai đường chí tuyến.
Cụm “nằm ngoài hai đường chí tuyến” là phương án gây nhiễu, không đúng. Từ khoá của câu là “giữa hai chí tuyến”.
Vì sao nằm giữa hai chí tuyến thì khí hậu nóng?
Hai chí tuyến (Bắc và Nam, khoảng 23°27′ vĩ độ) giới hạn đới nóng (nhiệt đới) của Trái Đất. Trong đới này, trong năm có lúc Mặt Trời lên thiên đỉnh, và lúc nào góc chiếu cũng lớn.
- Góc chiếu lớn → cùng một lượng bức xạ trải trên diện tích nhỏ hơn → mặt đất nóng hơn.
- Tia nắng đi xuyên qua lớp khí quyển ngắn hơn nên ít bị hấp thụ, phản xạ hơn.
- Nhiệt độ trung bình năm cao, biên độ nhiệt năm nhỏ ở vùng gần xích đạo.
Vị trí của châu Phi trên bản đồ
Đường xích đạo cắt ngang gần giữa lục địa. Chí tuyến Bắc đi qua phần phía bắc (khu vực Sahara), chí tuyến Nam đi qua phần phía nam. Phần lãnh thổ nằm ngoài hai chí tuyến chỉ là hai “đầu” nhỏ ở cực Bắc và cực Nam, nên người ta nói đại bộ phận lãnh thổ nằm trong đới nóng.
Các yếu tố làm khí hậu càng khô nóng
- Đường bờ biển ít khúc khuỷu, biển ăn sâu vào đất liền rất ít → ảnh hưởng điều hoà của biển hạn chế.
- Lục địa có dạng khối, rộng lớn, vùng trung tâm xa biển.
- Áp cao chí tuyến thống trị ở hai bên xích đạo, gió ít mang mưa → hình thành các hoang mạc lớn như Sahara, Kalahari, Namib.
Lưu ý: những yếu tố này bổ sung, còn nguyên nhân cơ bản khiến châu Phi nóng vẫn là vị trí giữa hai chí tuyến.
Mẹo nhớ
Nhớ cụm “Phi – giữa hai chí – nóng“. Hễ gặp câu hỏi “vì sao châu Phi nóng”, hãy nghĩ ngay đến xích đạo đi qua giữa lục địa và đới nóng bao phủ gần hết châu lục.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “nằm ngoài hai chí tuyến” vì nhớ nhầm với châu Âu – phần lớn châu Âu nằm ở đới ôn hòa, ngoài chí tuyến.
- Cho rằng châu Phi nóng chỉ vì có hoang mạc. Hoang mạc là hệ quả, không phải nguyên nhân gốc.
- Hiểu “nóng” nghĩa là mọi nơi đều nóng như nhau. Thực tế vùng núi cao (như Kilimanjaro) vẫn lạnh vì độ cao.
Bài luyện tập
- Điền khuyết: Đường … đi qua gần giữa châu Phi nên khí hậu châu lục này mang tính chất …
Đáp án: xích đạo; nóng (nhiệt đới). - Đúng hay sai? “Phần lớn châu Phi nằm ở đới ôn hòa.”
Đáp án: Sai, phần lớn nằm ở đới nóng. - Giải thích ngắn: Vì sao ở Sahara nắng nóng nhưng ít mưa?
Gợi ý: nằm dưới áp cao chí tuyến, không khí khô, ít nhiễu động tạo mây mưa; lại xa ảnh hưởng của biển.
Câu hỏi thường gặp
Châu Phi có khí hậu nóng do đại bộ phận lãnh thổ nằm ở đâu?
Do đại bộ phận lãnh thổ nằm giữa hai chí tuyến, tức trong đới nóng, nơi Mặt Trời lên cao và góc chiếu lớn quanh năm.
Vì sao không chọn phương án 'nằm ngoài hai đường chí tuyến'?
Vì nằm ngoài chí tuyến là đới ôn hòa hoặc hàn đới, khí hậu mát hơn. Châu Phi chỉ có hai đầu nhỏ ở cực Bắc và cực Nam nằm ngoài chí tuyến.
Đường xích đạo có đi qua châu Phi không?
Có. Xích đạo cắt ngang gần giữa lục địa, nên châu Phi có cả khu vực khí hậu xích đạo ẩm lẫn nhiệt đới và hoang mạc ở hai bên.
Hoang mạc có phải nguyên nhân khiến châu Phi nóng không?
Không. Hoang mạc là kết quả của vị trí nhiệt đới, áp cao chí tuyến và lục địa khối lớn, còn nguyên nhân cơ bản vẫn là vị trí giữa hai chí tuyến.