Trả lời nhanh
Vận động tạo núi là vận động theo phương nằm ngang của vỏ Trái Đất. Dưới tác động của nội lực, các mảng đá bị nén ép hoặc tách giãn theo chiều ngang, làm đá uốn thành nếp uốn, hoặc bị đứt gãy, từ đó hình thành núi. Vì vậy, nếu đề cho phương án “theo phương nằm ngang” thì chọn phương án đó.
Vận động tạo núi là gì?
Vận động tạo núi là vận động của nội lực, diễn ra chủ yếu theo phương nằm ngang (song song với mặt đất). Vận động này làm vỏ Trái Đất bị biến dạng mạnh trên diện tích rộng.
Tuỳ theo lực tác động và tính chất của đá, kết quả có thể là:
- Uốn nếp: đá còn dẻo, bị nén ép nên các lớp đá cong lên (nếp lồi) hoặc võng xuống (nếp lõm).
- Đứt gãy: đá cứng, giòn, bị nén hoặc kéo quá mạnh nên nứt vỡ, các khối đá trượt so với nhau.
Các dãy núi uốn nếp lớn như Himalaya, Alpes, Andes đều được hình thành do vận động kiểu này, liên quan đến sự va chạm, xô húc giữa các mảng kiến tạo.
Vì sao gọi là “tạo núi”?
Khi hai khối vỏ Trái Đất bị ép lại gần nhau, phần đá ở giữa không còn chỗ nên bị bẻ cong, chồng lên nhau và nhô cao. Hãy hình dung bạn đẩy hai mép của tấm khăn trải bàn lại gần nhau: giữa khăn sẽ nổi lên những nếp gấp. Nếp gấp ấy chính là “núi” thu nhỏ.
Phân biệt vận động theo phương nằm ngang và thẳng đứng
| Tiêu chí | Phương nằm ngang | Phương thẳng đứng |
|---|---|---|
| Hướng tác động | Song song với mặt đất, nén ép hoặc tách giãn | Vuông góc với mặt đất, nâng lên hoặc hạ xuống |
| Kết quả | Nếp uốn, đứt gãy, hình thành núi | Lục địa nâng lên hoặc chìm xuống, biển tiến, biển thoái |
| Quy mô | Làm biến dạng mạnh các lớp đá | Diễn ra chậm, trên diện tích rộng |
| Tên thường gọi | Vận động tạo núi | Vận động tạo lục địa |
Loại trừ các phương án sai thường gặp
- “Theo phương thẳng đứng”: sai, đây là vận động nâng lên, hạ xuống của một vùng đất rộng, thường gọi là vận động tạo lục địa. Nó không trực tiếp làm đá uốn nếp.
- “Do ngoại lực (gió, nước, băng hà)”: sai, ngoại lực chủ yếu bào mòn, vận chuyển, bồi tụ, làm núi thấp dần chứ không tạo ra núi.
- “Làm cho đá nằm yên, không biến dạng”: sai, vận động tạo núi luôn làm các lớp đá biến dạng.
Mẹo nhớ
“Núi” nằm ở chữ nén ép ngang: tạo núi = ngang, tạo lục địa = đứng. Nhớ cặp này là làm được hầu hết câu hỏi dạng này.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm vận động tạo núi với núi lửa, động đất. Núi lửa và động đất là hiện tượng do nội lực gây ra, nhưng không phải tên gọi của vận động tạo núi.
- Cho rằng chỉ có uốn nếp mới là tạo núi. Đứt gãy cũng có thể tạo ra núi (núi khối, địa luỹ).
Bài luyện tập
- Điền khuyết: “Vận động tạo núi diễn ra theo phương ……, làm cho đá bị …… hoặc …….”
Đáp án: nằm ngang; uốn nếp; đứt gãy. - Đúng hay sai: “Vận động nâng lên của một vùng lục địa rộng lớn là vận động tạo núi.”
Đáp án: Sai, đó là vận động theo phương thẳng đứng. - Vì sao ở nơi hai mảng kiến tạo xô vào nhau thường có các dãy núi cao?
Đáp án: Vì lực nén ép theo phương ngang làm các lớp đá bị uốn nếp, chồng lên nhau và nâng cao.
Câu hỏi thường gặp
Vận động tạo núi là vận động theo phương nào?
Theo phương nằm ngang. Lực nén ép hoặc tách giãn theo chiều ngang làm các lớp đá uốn nếp, đứt gãy và hình thành núi.
Vận động tạo núi khác vận động tạo lục địa ở điểm nào?
Vận động tạo núi theo phương nằm ngang, làm đá biến dạng thành nếp uốn, đứt gãy. Vận động tạo lục địa theo phương thẳng đứng, làm một vùng đất nâng lên hoặc hạ xuống chậm trên diện tích rộng.
Vận động tạo núi do nội lực hay ngoại lực?
Do nội lực, tức lực sinh ra từ bên trong Trái Đất. Ngoại lực chủ yếu làm bào mòn và san bằng địa hình.
Hãy nêu ví dụ dãy núi hình thành do vận động tạo núi.
Himalaya, Alpes, Andes là các dãy núi uốn nếp lớn, hình thành khi các mảng kiến tạo xô húc vào nhau.