Trả lời nhanh
Mô hình vật chất là vật làm bằng chất liệu thật, thu nhỏ hoặc phóng to so với vật gốc, và giữ lại một số đặc điểm của vật gốc để em quan sát được. Trong phòng thí nghiệm, em có thể kể quả địa cầu, mô hình hệ Mặt Trời, mô hình cấu tạo cơ thể người, mô hình tế bào hoặc mô hình phân tử. Kính hiển vi, nhiệt kế, cân, thước là dụng cụ đo và quan sát, không phải mô hình.
Mô hình vật chất là gì
Câu hỏi này nằm ở Bài 1, Làm quen với Vật lí, Vật lí 10 sách Kết nối tri thức. Sách hỏi em kể tên một số mô hình vật chất em thấy trong phòng thí nghiệm. Một số đề đổi chữ “thấy” thành “thích”. Cách trả lời không đổi: nêu đúng loại mô hình, rồi thêm một câu vì sao em chọn nó nếu đề dùng chữ “thích”.
Khi vật thật quá to, quá nhỏ, quá xa hoặc quá nguy hiểm, em không quan sát trực tiếp được mọi chi tiết. Người ta làm một vật thay thế. Nếu vật thay thế ấy là một đồ vật cầm được, có hình khối, và được chế tạo để giống vật gốc ở vài đặc điểm cần nghiên cứu, thì đó là mô hình vật chất.
Hai chữ “vật chất” ở đây không có nghĩa “mọi thứ làm bằng nguyên tử”. Nó phân biệt với mô hình chỉ nằm trên giấy hoặc trong đầu. Quả địa cầu là mô hình vật chất của Trái Đất: nhỏ hơn rất nhiều, nhưng vẫn có dạng cầu, có lục địa, đại dương, đường xích đạo và trục nghiêng. Em xoay được nó trên giá. Đó là đặc điểm sách muốn em nhận ra.
Mô hình không phải bản sao đủ mọi thứ. Quả địa cầu không có núi cao đúng tỉ lệ với đường kính, không có mây, không tự quay đúng một vòng mỗi ngày. Em chỉ dùng nó cho những câu hỏi mà nó được làm ra để trả lời, ví dụ vị trí tương đối của các châu lục. Hỏi nó về thành phần không khí thì em đang dùng nhầm mô hình.
Những mô hình em kể được trong phòng thí nghiệm
Em chọn ba hoặc bốn mô hình thật sự có ở phòng bộ môn, mỗi mô hình một câu: tên, vật gốc, đặc điểm được giữ lại. Gợi ý dưới đây là những món phổ biến; em bỏ món nào trường mình không có.
Quả địa cầu
Đây là ví dụ sách dùng ngay trong bài. Vật gốc là Trái Đất. Mô hình thu nhỏ, hình cầu, thể hiện lục địa và đại dương. Em dùng khi học sự luân phiên ngày đêm hoặc vị trí địa lí, và nhớ rằng khoảng cách trên quả địa cầu chỉ đúng theo tỉ lệ xích của quả cầu đó.
Mô hình hệ Mặt Trời
Các quả cầu nhỏ gắn trên giá hoặc trên một đế, tượng trưng Mặt Trời và các hành tinh. Mô hình giúp em thấy thứ tự các hành tinh và ý “quay quanh”. Em không kết luận khoảng cách thật từ mô hình này, vì nếu làm đúng tỉ lệ khoảng cách thì các quả cầu phải nằm rất xa nhau, không vừa một cái bàn thí nghiệm. Nhiều bộ mô hình còn cố ý phóng to các hành tinh nhỏ để mắt thường nhìn thấy.
Mô hình cơ thể người
Thân người bằng nhựa, tháo được lồng ngực, thấy tim, phổi, dạ dày. Vật gốc là cơ thể người. Đặc điểm được giữ là vị trí tương đối của các cơ quan, không phải màu sắc thật hay hoạt động sống. Em thích mô hình này khi cần chỉ đúng “cơ quan nào nằm trên, cơ quan nào nằm dưới” mà không dùng mẫu thật.
Mô hình tế bào, phân tử hoặc nguyên tử
Tế bào thật quá nhỏ. Mô hình phóng to nhân, màng, chất tế bào để cả lớp cùng chỉ vào một chi tiết. Mô hình phân tử nước, với một quả cầu lớn và hai quả cầu nhỏ gắn góc, phóng to phân tử và giữ ý “một nguyên tử oxi, hai nguyên tử hiđro”. Mô hình nguyên tử kiểu hành tinh, với hạt nhân ở giữa và electron vòng ngoài, là mô hình vật chất của một mẫu lí thuyết, không phải ảnh chụp nguyên tử. Sách nhắc rằng hệ Mặt Trời có thể được dùng như hình ảnh phóng to để hình dung mẫu nguyên tử Rutherford: khối lượng tập trung ở tâm, các thành phần khác chuyển động quanh tâm. Em nói rõ đó là sự tương tự, không phải nguyên tử thật sự trông giống hệ Mặt Trời.
Một câu trả lời gọn cho đề “em thích” có thể là: Em thích quả địa cầu và mô hình cơ thể người. Quả địa cầu giúp em chỉ được vị trí Việt Nam trên bề mặt Trái Đất. Mô hình cơ thể người tháo lắp được, nên em thấy tim nằm trong lồng ngực chứ không chỉ nhìn một hình vẽ phẳng.
Phân biệt mô hình vật chất, mô hình lí thuyết và dụng cụ
Bài 1 còn hỏi mô hình lí thuyết và mô hình toán học. Em trộn ba nhóm này là mất điểm, dù món nào cũng nằm trong phòng học.
| Nhóm | Là gì | Ví dụ | Không phải |
|---|---|---|---|
| Mô hình vật chất | Đồ vật thu nhỏ hoặc phóng to, giống vật gốc ở vài đặc điểm | Quả địa cầu, mô hình hệ Mặt Trời, mô hình cơ thể người | Bức ảnh, công thức |
| Mô hình lí thuyết | Bộ ý tưởng, giả thiết để giải thích hiện tượng | Mẫu nguyên tử Bohr, mẫu chất điểm | Chính vật thật |
| Mô hình toán học | Công thức, đồ thị, phương trình mô tả một chuyển động hay một quan hệ | Đồ thị li độ theo thời gian của dao động điều hoà | Quả cầu treo trên giá |
| Dụng cụ | Đồ dùng để đo hoặc để nhìn rõ hơn | Thước, cân, nhiệt kế, kính lúp, kính hiển vi | Mô hình của vật đang đo |
Một số đáp án trắc nghiệm gộp “máy đo quãng đường”, kính hiển vi, kính lúp vào chung danh sách với quả địa cầu rồi chọn “cả ba đều là mô hình vật chất”. Cách gộp đó không đúng với định nghĩa của bài. Máy đo cho ra một số đo. Kính hiển vi làm ảnh của mẫu vật lớn hơn để mắt nhìn. Cả hai không thay thế vật gốc bằng một vật khác có hình dạng tương tự. Em có thể nhắc chúng khi kể đồ dùng trong phòng thí nghiệm, nhưng không xếp chúng vào mô hình vật chất.
Mô hình lí thuyết thì ngược lại: không nhất thiết có một cục nhựa nào trên bàn. Khi em nói “coi viên bi là chất điểm”, em đang dùng một mô hình: bỏ kích thước, chỉ giữ khối lượng và vị trí. Hình vẽ quỹ đạo trên giấy là mô hình toán học nếu nó tuân một phương trình. Em nêu tên một mô hình lí thuyết đã học, ví dụ chất điểm hoặc mẫu Rutherford, khi sách hỏi ý thứ hai của bài, và không lấy ví dụ đó để trả lời ý “mô hình vật chất”.
Cách viết câu trả lời cho đủ ý
Em viết theo ba bước ngắn.
- Nhắc định nghĩa trong một câu: mô hình vật chất là vật thu nhỏ hoặc phóng to, có một số đặc điểm của vật thật.
- Kể hai đến bốn tên, mỗi tên gắn với vật gốc. “Quả địa cầu là mô hình thu nhỏ của Trái Đất” đủ một ý. Chỉ viết “quả địa cầu” thì mỏng.
- Nếu đề hỏi “em thích”, thêm một câu ích lợi: em nhìn được chi tiết nào, hoặc vì sao món đó dễ dùng hơn vật thật.
Em tránh hai lối viết. Một là kể hết đồ đạc trong phòng, từ bàn ghế đến ổ điện. Hai là chép một định nghĩa dài rồi không có ví dụ nào. Người chấm đang tìm đúng cặp “tên mô hình + vật mà nó thay thế”.
Với mô hình hệ Mặt Trời, em nói thêm giới hạn nếu còn chỗ: kích thước và khoảng cách trên mô hình thường không cùng một tỉ lệ. Câu này cho thấy em hiểu mô hình chỉ giữ một số đặc điểm, đúng tinh thần bài học.
Bài luyện ngắn
Bài 1. Xếp mỗi món vào đúng cột “mô hình vật chất” hoặc “không phải”:
- a) Quả địa cầu.
- b) Nhiệt kế rượu.
- c) Mô hình phân tử nước bằng những quả cầu nhựa.
- d) Kính lúp.
- e) Mô hình bộ xương người.
Đáp án: a, c, e là mô hình vật chất. b và d là dụng cụ đo và dụng cụ quang học.
Bài 2. Vì sao không dùng quả địa cầu để kết luận độ cao của núi Fansipan so với đường kính Trái Đất?
Đáp án: Địa hình trên quả địa cầu học đường bị phóng đại hoặc bỏ bớt cho dễ nhìn, không cùng tỉ lệ với bán kính quả cầu. Mô hình không giữ đặc điểm “độ cao núi”, nên không dùng để đo đặc điểm đó.
Bài 3. Nêu một mô hình lí thuyết em đã học, và một mô hình vật chất tương ứng nếu phòng thí nghiệm có.
Gợi ý: Mô hình lí thuyết: chất điểm. Mô hình vật chất không bắt buộc phải có cho chất điểm, vì đó là sự lí tưởng hoá. Cặp dễ kể hơn: mẫu nguyên tử có hạt nhân ở tâm là mô hình lí thuyết; bộ quả cầu hạt nhân và electron gắn trên giá là mô hình vật chất minh hoạ mẫu đó.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình vật chất là gì?
Là vật thu nhỏ hoặc phóng to so với vật thật, làm bằng chất liệu có thật, và giữ một số đặc điểm của vật gốc để quan sát, nghiên cứu.
Kể tên mô hình vật chất trong phòng thí nghiệm?
Quả địa cầu, mô hình hệ Mặt Trời, mô hình cơ thể người, mô hình bộ xương, mô hình tế bào hoặc mô hình phân tử. Em chỉ kể món trường mình có.
Kính hiển vi có phải mô hình vật chất không?
Không. Kính hiển vi là dụng cụ quang học để nhìn mẫu vật nhỏ. Nó không phải bản thu nhỏ hay phóng to thay cho một vật gốc.
Mô hình vật chất khác mô hình lí thuyết thế nào?
Mô hình vật chất là đồ vật cầm được. Mô hình lí thuyết là bộ ý tưởng, giả thiết, ví dụ chất điểm hoặc mẫu nguyên tử, có thể chỉ nằm trên giấy.
Câu này ở bài nào trong Vật lí 10?
Bài 1, Làm quen với Vật lí, sách Kết nối tri thức. Ý hỏi là kể mô hình vật chất em thấy hoặc em thích trong phòng thí nghiệm.