Trả lời nhanh
Hệ điều hành và phần mềm ứng dụng giống nhau vì đều là chương trình máy tính, đều được cài vào máy và đều dùng bộ xử lí, bộ nhớ. Khác nhau ở vai trò: hệ điều hành quản lí phần cứng, tệp và các chương trình đang chạy; phần mềm ứng dụng thực hiện một việc cụ thể như soạn thảo, tính bảng số, vẽ hoặc duyệt web, và chỉ chạy khi đã có hệ điều hành.
Điểm giống nhau
Phần mềm là tập hợp các chương trình điều khiển máy tính làm việc. Cả hệ điều hành lẫn phần mềm ứng dụng đều nằm trong tập hợp ấy. Em không sờ thấy chúng như sờ bàn phím, nhưng máy lưu chúng trên đĩa hoặc bộ nhớ và làm theo từng lệnh.
Điểm giống thứ nhất: đều phải được cài, hoặc đã được nhà sản xuất cài sẵn, rồi mới dùng được. Điểm giống thứ hai: khi chạy, cả hai đều chiếm tài nguyên. Bộ xử lí tính, bộ nhớ giữ dữ liệu tạm, đĩa giữ tệp. Điểm giống thứ ba: cả hai đều có thể được cập nhật để sửa lỗi hoặc thêm chức năng.
Vì cùng là phần mềm, em không xếp một trong hai sang phía phần cứng. Màn hình, chuột, bàn phím, loa là phần cứng. Chương trình điều khiển chúng mới là phần mềm.
Điểm khác nhau
Khác nhau bắt đầu từ câu hỏi “chương trình phục vụ ai và phục vụ việc gì”.
| Tiêu chí | Hệ điều hành | Phần mềm ứng dụng |
|---|---|---|
| Nhóm phần mềm | Phần mềm hệ thống | Phần mềm cho người dùng |
| Việc chính | Quản lí máy, tạo môi trường làm việc | Làm một việc cụ thể |
| Với phần cứng | Điều khiển trực tiếp thiết bị | Nhờ hệ điều hành để tới thiết bị |
| Thứ tự | Phải có trước thì máy mới dùng được | Cài sau, cài những gì em cần |
| Số lượng trên một máy | Thường một hệ đang chạy | Nhiều chương trình cùng lúc |
| Ví dụ | Windows, Ubuntu, Android | Trình soạn thảo, trình duyệt, Scratch |
Hệ điều hành là nền. Phần mềm ứng dụng là công cụ đặt trên nền ấy. Em gõ một phím trong bài văn: ứng dụng nhận yêu cầu, hệ điều hành nhận tín hiệu từ bàn phím rồi chuyển cho ứng dụng. Ứng dụng không tự nói chuyện thẳng với mạch của bàn phím.
Hệ điều hành làm những việc gì
Việc một: quản lí thiết bị. Chuột di chuyển, màn hình vẽ cửa sổ, máy in nhận trang, loa phát tiếng. Hệ điều hành phân công để các thiết bị không giành nhau cùng một lúc một cách lộn xộn.
Việc hai: quản lí tiến trình, tức các chương trình đang chạy. Em mở trình duyệt và phần mềm nghe nhạc cùng lúc. Hệ điều hành chia thời gian của bộ xử lí và chia bộ nhớ, rồi thu lại phần bộ nhớ khi em tắt chương trình.
Việc ba: quản lí tệp và thư mục. Tên tệp, chỗ lưu, quyền mở hay xoá đều do hệ điều hành giữ. Ứng dụng muốn đọc một tệp thì phải hỏi qua hệ điều hành.
Việc bốn: giao diện với người dùng. Màn hình nền, biểu tượng, cửa sổ, nút bật tắt là cách hệ điều hành cho em ra lệnh mà không cần viết mã lệnh.
Việc năm: tài khoản. Mỗi người dùng có vùng làm việc riêng trên máy dùng chung. Hệ điều hành kiểm tra mật khẩu và ngăn người này xoá tệp của người kia.
Vì những việc ấy, máy chưa cài hệ điều hành thì chưa thành một máy để học bài. Có vỏ, có màn hình, có điện vẫn chưa đủ.
Phần mềm ứng dụng làm những việc gì
Phần mềm ứng dụng gắn với một nhu cầu. Soạn văn bản, lập bảng tính, trình chiếu, vẽ hình, lập trình kéo thả, xem bản đồ, học ngoại ngữ: mỗi nhu cầu có thể có một chương trình.
Em chọn ứng dụng theo bài cần làm, không theo thói quen mở cho đủ. Viết đoạn văn thì mở trình soạn thảo. Vẽ sơ đồ ý thì mở phần mềm sơ đồ. Tính chi tiêu của tổ thì mở bảng tính. Một máy không cần cài mọi ứng dụng trên đời. Thiếu ứng dụng nào thì chỉ thiếu việc ấy, máy vẫn bật được.
Ứng dụng phải hợp với hệ điều hành đang chạy. Bản viết cho hệ này không tự chạy trên hệ kia, trừ khi có bản riêng hoặc có lớp tương thích. Vì vậy khi tải phần mềm, em xem dòng “dành cho hệ điều hành nào” trước khi cài.
Một số chương trình khác không phải ứng dụng cho bài học: trình điều khiển máy in, phần mềm diệt virus, công cụ dọn đĩa. Chúng thuộc phần mềm hệ thống hoặc tiện ích, hỗ trợ máy chạy ổn. Em không gọi trình điều khiển máy in là hệ điều hành, cũng không gọi nó là ứng dụng soạn thảo.
Xếp ví dụ cho chắc
Ví dụ 1. Ubuntu. Đây là hệ điều hành. Máy cài Ubuntu xong mới cài được các chương trình học tập chạy trên Ubuntu.
Ví dụ 2. Trình duyệt web. Đây là phần mềm ứng dụng. Nó giúp em mở trang web. Nó cần một hệ điều hành ở dưới.
Ví dụ 3. Android trên điện thoại. Đây là hệ điều hành dành cho điện thoại và máy tính bảng, cùng vai trò nền tảng như Windows trên máy để bàn. Ứng dụng nhắn tin cài trên Android là phần mềm ứng dụng.
Ví dụ 4. Scratch. Đây là phần mềm ứng dụng để em lập trình kéo thả. Scratch không quản lí chuột của cả máy; hệ điều hành làm việc đó.
Ví dụ 5. Câu “Máy tính hoạt động được chỉ cần phần mềm ứng dụng.” Câu sai. Thiếu hệ điều hành thì ứng dụng không có môi trường để chạy. Câu đúng là: để máy hoạt động được cần có hệ điều hành; ứng dụng cài thêm theo việc em muốn làm.
Lỗi hay gặp và bài luyện
Lỗi một: thấy biểu tượng trên màn hình nền thì gọi mọi biểu tượng là hệ điều hành. Màn hình nền thuộc hệ điều hành, còn từng biểu tượng có thể mở một ứng dụng.
Lỗi hai: nghĩ Word hoặc trình duyệt quản lí máy in. Chúng chỉ gửi yêu cầu in. Hệ điều hành và trình điều khiển máy in mới đưa dữ liệu tới máy in.
Lỗi ba: cài ứng dụng trước, hệ điều hành sau. Thứ tự ngược. Hệ điều hành được cài trước.
Bài 1. Kể hai điểm giống và hai điểm khác.
Đáp án gợi ý: giống vì cùng là phần mềm và cùng dùng tài nguyên của máy. Khác vì hệ điều hành quản lí toàn máy và phải có trước; ứng dụng làm một việc và chạy nhờ hệ điều hành.
Bài 2. Xếp: Windows, phần mềm trình chiếu, Linux, ứng dụng máy tính bỏ túi.
Đáp án: Windows và Linux là hệ điều hành. Trình chiếu và máy tính bỏ túi là phần mềm ứng dụng.
Bài 3. Bạn An nói: “Tắt hết phần mềm ứng dụng thì hệ điều hành cũng tắt theo.” Đúng hay sai?
Đáp án: sai. Em có thể đóng các ứng dụng, máy vẫn ở màn hình nền của hệ điều hành. Tắt hệ điều hành là tắt máy hoặc thoát phiên làm việc, khác với đóng một cửa sổ soạn thảo.
Câu hỏi thường gặp
Hệ điều hành và phần mềm ứng dụng giống nhau ở điểm nào?
Đều là phần mềm, đều được cài trong máy và đều sử dụng bộ xử lí cùng bộ nhớ khi chạy.
Chúng khác nhau ở điểm nào?
Hệ điều hành quản lí phần cứng và tạo môi trường chạy máy. Phần mềm ứng dụng làm một việc cụ thể và phải chạy trên hệ điều hành.
Windows là hệ điều hành hay phần mềm ứng dụng?
Windows là hệ điều hành.
Cài chương trình nào trước?
Cài hệ điều hành trước. Phần mềm ứng dụng cài sau, khi máy đã khởi động được.
Trình duyệt web thuộc nhóm nào?
Thuộc phần mềm ứng dụng, vì nó phục vụ việc xem trang web của người dùng.