Trả lời nhanh
Ý kiến của An đúng. Chế phẩm nấm trừ sâu, tức nấm kí sinh côn trùng, được dùng để phòng trừ rầy nâu hại lúa và ít độc với người, gia súc hơn thuốc hóa học diệt côn trùng phổ rộng. Rầy dính bào tử sẽ bỏ ăn và chết sau vài ngày; nấm không nhằm vào người. Vì ruộng đang hại tương đối nặng, nhà An vẫn phải phun đúng lúc, đúng chỗ thân lúa và kết hợp vệ sinh đồng, bón phân cân đối, bảo vệ thiên địch. Thuốc hóa học chỉ là bước sau khi mật độ vượt ngưỡng mà biện pháp sinh học không kịp.
Đề vận dụng hỏi điều gì
Bài vận dụng trong Công nghệ trồng trọt 10, sách Kết nối tri thức, bài ứng dụng công nghệ vi sinh trong phòng trừ sâu bệnh, kể một việc ở nhà: thửa ruộng lúa bị rầy nâu phá tương đối nặng. An khuyên bố mẹ mua chế phẩm nấm trừ sâu để phun, vì cho rằng chế phẩm vừa trừ được rầy nâu vừa an toàn với con người. Câu hỏi là ý kiến ấy đúng hay sai, và vì sao.
Đây không phải câu hỏi gọi tên thương mại của một lọ thuốc. Em cần dựa vào tính chất của nhóm chế phẩm: nấm dùng để trừ sâu có mặt trong bài, phổ tác động có gồm rầy nâu hại lúa hay không, và chế phẩm ấy có được xếp vào hướng an toàn với người và môi trường hay không.
Các lời giải thống nhất một đáp án: An đúng. Lí do ngắn là nhóm chế phẩm này được dùng trừ rầy nâu trên lúa, đồng thời trừ một số côn trùng khác như bọ hung hại mía, bọ cánh cứng hại khoai tây, và không thuộc nhóm hóa chất độc hại cần hạn chế. Phần dưới giải thích cơ chế để em viết được đoạn vì sao, không chỉ chép hai chữ đúng.
Rầy nâu hại lúa ra sao
Rầy nâu là côn trùng chích hút nhựa lúa, sống tập trung ở thân, bẹ và gốc, không phải sâu ăn lá. Rầy non và rầy trưởng thành đều chích. Lúa bị hại nhẹ thì bẹ có vết nâu; hại nặng thì lá vàng, bông lép, có thể cháy rầy từng chòm rồi lan cả ruộng. Rầy còn truyền vi-rút gây bệnh vàng lùn và lùn xoắn lá. Bệnh này không trị bằng cách bón thêm phân; phải hạn chế nguồn rầy mang mầm bệnh.
Rầy thích ruộng sạ dày, bón thừa đạm, ẩm, rậm. Một năm có nhiều lứa. Lứa đáng theo dõi thường rơi vào lúa đẻ nhánh, làm đòng và ngậm sữa. Ruộng nhà An đã ở mức tương đối nặng, nghĩa là không còn là vài con trên bẹ. Cần đếm mật độ trước khi quyết định phun gì, vì phun tràn khi rầy còn ít sẽ giết thiên địch và khiến lứa sau bùng mạnh hơn.
Ngưỡng thường được cơ quan bảo vệ thực vật nhắc để cân nhắc thuốc đặc hiệu là khoảng 50–60 con trên một khóm, tương đương khoảng 1 500 con trên một mét vuông, và phải xem thiên địch còn nhiều hay không. Con số này là mốc tham khảo trên đồng, không phải một phép tính trong sách Công nghệ. Em ghi vào bài là mật độ cao thì mới tính đến thuốc, còn chế phẩm nấm có thể dùng sớm hơn theo hướng dẫn trên nhãn.
Vì sao chế phẩm nấm đúng với lời khuyên của An
Nấm trừ sâu trong bài thuộc nhóm vi sinh vật kí sinh côn trùng. Hai loài thường gặp trong chế phẩm là nấm xanh và nấm trắng. Bào tử dính lên vỏ rầy, nảy mầm khi ruộng đủ ẩm, tiết enzim phân giải lớp vỏ kitin rồi mọc vào trong cơ thể. Rầy ngừng chích hút, chết sau vài ngày. Xác rầy có thể thành nguồn bào tử mới nếu thời tiết còn thuận.
Cơ chế ấy giải thích hai vế trong lời An:
- Trừ được rầy nâu. Rầy là côn trùng có vỏ kitin, đúng nhóm nấm này tấn công. Bài học cũng nêu rầy nâu hại lúa trong phổ tác dụng của chế phẩm nấm, bên cạnh bọ hung và một số bọ cánh cứng.
- An toàn hơn với người. Nấm được chọn vì chuyên vào côn trùng, không phải chất độc thần kinh dùng cho người. Phun đúng hướng dẫn thì tồn dư trên hạt không cùng kiểu với thuốc hóa học phổ rộng. Vẫn phải mặc đồ bảo hộ, không ăn uống khi phun, và giữ đúng thời gian cách ly ghi trên nhãn. An toàn không có nghĩa là uống chế phẩm hay phun vào mặt.
So với thuốc hóa học tiếp xúc hoặc lưu dẫn, nấm chết rầy chậm hơn. Vài giờ sau khi phun, rầy có thể chưa rơi. Em không kết luận chế phẩm vô tác dụng chỉ vì hôm sau vẫn thấy rầy. Quan sát lại sau vài ngày, đếm ở gốc lúa, mới biết mật độ có giảm.
Bốn bước trên hình là trình tự nhà An nên làm, không phải bốn loại thuốc. Chế phẩm nấm nằm ở bước phun. Bước đếm giúp khỏi phun khi chỉ có vài con và thiên địch đang nhiều.
Cách phun và những việc làm kèm
Chế phẩm sinh học dễ hỏng nếu dùng như thuốc hóa học. Em có thể nhắc bố mẹ An các điểm sau, viết bằng lời của mình:
- Đọc nhãn: liều cho một bình, lượng nước, thời gian cách ly, có được trộn với thuốc khác không. Không tự cộng hai chế phẩm nấm và một thuốc trừ nấm bệnh, vì thuốc trừ nấm có thể giết luôn nấm trừ sâu.
- Phun lúc mát, chiều tối hoặc sáng sớm, khi ẩm cao. Nắng gắt và ruộng khô làm bào tử chết trước khi nảy mầm.
- Phun vào thân và gốc, chỗ rầy trú. Phun sương lên ngọn lá thì ít dính rầy. Rẽ lúa thành băng nếu ruộng đã khép tán.
- Giữ một lớp nước mỏng trong ruộng nếu giai đoạn lúa cho phép, để rầy ít nhảy lên ngọn và thuốc bám gốc tốt hơn. Không giữ nước ngập úng nếu ruộng đang bệnh khác.
- Không bón thêm đạm khi lúa đã tốt và đang có rầy. Đạm thừa làm thân mềm, rầy nhân nhanh.
Song song với phun, nhà An nên vệ sinh cỏ bờ, hạn chế lúa chét là nơi rầy trú, và tránh sạ quá dày ở vụ sau. Giống ít nhiễm rầy, gieo cùng lịch né rầy của địa phương, bón cân đối đều giảm áp lực cho vụ tới. Thiên địch như nhện, bọ rùa, ong kí sinh cần được giữ: đó là lí do không phun thuốc hóa học phổ rộng ngay từ đầu vụ.
Khi nào ý đúng vẫn chưa đủ để cứu ruộng
An đúng về lựa chọn nhóm chế phẩm, nhưng một lần phun nấm không bảo đảm ruộng hết cháy nếu mật độ đã rất cao hoặc rầy đang truyền bệnh virus. Lúa non nhiễm vàng lùn, lùn xoắn lá có thể mất năng suất nặng; cây bệnh cần nhổ bỏ theo hướng dẫn địa phương, không chỉ phun nấm lên cây đã lùn. Nếu sau đợt nấm mật độ vẫn trên ngưỡng và thiên địch ít, mới dùng thuốc đặc hiệu ít hại thiên địch, phun theo nguyên tắc đúng thuốc, đúng lúc, đúng liều, đúng cách.
Bài làm nên kết lại bằng hai câu: ý kiến An đúng vì chế phẩm nấm trừ được rầy nâu và thuộc hướng sinh học, an toàn hơn thuốc hóa học; muốn hiệu quả trên ruộng đang hại nặng thì phải phun trúng gốc, đủ ẩm, và đi cùng biện pháp canh tác chứ không thay cả quy trình bằng một lọ chế phẩm.
Bài luyện
Bài 1. Bạn Bình nói chế phẩm nấm vô ích vì sáng phun, trưa rầy vẫn bám thân. Bình đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Nấm cần thời gian nảy mầm và xâm nhập, rầy thường chết sau vài ngày chứ không gục ngay như thuốc tiếp xúc mạnh. Cần đếm lại sau đó.
Bài 2. Vì sao không trộn chế phẩm nấm trừ sâu với một thuốc trừ bệnh do nấm hại lá?
Đáp án: Thuốc trừ nấm bệnh có thể kìm luôn nấm đang được dùng để kí sinh rầy, làm chế phẩm mất tác dụng.
Bài 3. Ruộng chỉ có vài con rầy trên bẹ, nhện và bọ rùa rất nhiều. Có nên phun thuốc hóa học phổ rộng không?
Đáp án: Không nên. Mật độ còn thấp và thiên địch đang nhiều. Phun phổ rộng dễ giết thiên địch, lứa rầy sau khó bị khống chế. Tiếp tục theo dõi, giữ nước và phân cân đối.
Câu hỏi thường gặp
Ý kiến của An về chế phẩm nấm trừ rầy nâu đúng hay sai?
Đúng. Chế phẩm nấm kí sinh côn trùng trừ được rầy nâu hại lúa và an toàn với người hơn thuốc hóa học phổ rộng.
Nấm trừ sâu làm rầy chết bằng cách nào?
Bào tử bám vỏ rầy, nảy mầm, xuyên qua lớp kitin và phát triển trong cơ thể. Rầy ngừng chích hút rồi chết sau vài ngày.
Vì sao phun nấm xong rầy chưa rơi ngay?
Nấm cần thời gian xâm nhiễm. Không kết luận thất bại trong vài giờ. Hãy đếm lại mật độ ở gốc lúa sau vài ngày.
Có được trộn chế phẩm nấm với thuốc trừ nấm bệnh không?
Không nên. Thuốc trừ nấm bệnh có thể diệt luôn nấm dùng để trừ rầy, làm mất tác dụng của chế phẩm.
Ruộng hại nặng thì chỉ cần một lọ nấm phải không?
Chưa đủ. Phải phun trúng thân và gốc, đủ ẩm, bón phân cân đối, bảo vệ thiên địch. Thuốc hóa học chỉ xét khi mật độ vẫn vượt ngưỡng.