Lý thuyết Công nghệ 10 Kết nối tri thức: kiến thức trọng tâm

Công nghệ 10 Kết nối tri thức gồm những phần nào?

Ở lớp 10, em học một trong hai cuốn tuỳ theo định hướng của trường. Bảng dưới tóm tắt các mạch nội dung chính để em định hướng ôn tập.

Cuốn sách	Mạch nội dung chính
Thiết kế và Công nghệ	Khái quát về công nghệ; thiết kế kĩ thuật; vẽ kĩ thuật (tiêu chuẩn bản vẽ, hình chiếu, mặt cắt – hình cắt, bản vẽ cơ khí, bản vẽ xây dựng, vẽ kĩ thuật có hỗ trợ của máy tính)
Công nghệ trồng trọt	Giới thiệu chung về trồng trọt; đất trồng; phân bón; giống cây trồng; phòng trừ sâu, bệnh hại; công nghệ trồng trọt và trồng trọt công nghệ cao

Phần 1: Thiết kế và Công nghệ

Khoa học, kĩ thuật và công nghệ khác nhau thế nào?

• Khoa học: hệ thống tri thức về bản chất, quy luật của tự nhiên, xã hội, tư duy (trả lời câu hỏi “vì sao”).
• Kĩ thuật: việc ứng dụng nguyên lí khoa học vào thiết kế, chế tạo, vận hành máy móc, thiết bị, công trình (trả lời “làm thế nào”).
• Công nghệ: giải pháp, quy trình, bí quyết kĩ thuật, có hoặc không kèm công cụ, phương tiện, dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm.

Ba lĩnh vực này hỗ trợ nhau: khoa học là nền tảng của kĩ thuật và công nghệ; ngược lại, công nghệ tạo ra công cụ giúp khoa học phát triển.

Hệ thống kĩ thuật

Một hệ thống kĩ thuật thường gồm đầu vào → bộ phận xử lí → đầu ra. Nếu có tín hiệu từ đầu ra quay về điều chỉnh quá trình xử lí (phản hồi) thì đó là hệ thống kín; không có phản hồi là hệ thống hở. Ví dụ: bàn là có bộ điều nhiệt tự ngắt khi đủ nóng là một hệ thống có phản hồi.

Các cuộc cách mạng công nghiệp

Cuộc cách mạng	Thời gian	Đặc trưng
Lần thứ nhất	Cuối thế kỉ XVIII	Động cơ hơi nước, cơ giới hoá sản xuất
Lần thứ hai	Cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX	Năng lượng điện, dây chuyền sản xuất hàng loạt
Lần thứ ba	Nửa sau thế kỉ XX	Điện tử, máy tính, công nghệ thông tin, tự động hoá
Lần thứ tư	Đầu thế kỉ XXI	Kết nối số: trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn, robot thông minh

Mẹo nhớ: “Hơi nước – Điện – Máy tính – Kết nối số”.

Công nghệ và môi trường, nghề nghiệp

Công nghệ nâng cao năng suất, chất lượng cuộc sống nhưng cũng có thể gây ô nhiễm, cạn kiệt tài nguyên nếu sử dụng thiếu kiểm soát. Vì vậy cần ưu tiên công nghệ xanh, tiết kiệm năng lượng, tái chế. Phần định hướng nghề nghiệp giới thiệu các ngành kĩ thuật, công nghệ (cơ khí, điện, điện tử, xây dựng…) và yêu cầu về phẩm chất, năng lực của người lao động.

Thiết kế kĩ thuật

Thiết kế kĩ thuật là quá trình tạo ra giải pháp (sản phẩm, quy trình) đáp ứng một nhu cầu cụ thể. Quy trình thường gồm các bước:

1. Xác định vấn đề, xây dựng tiêu chí cho sản phẩm.
2. Tìm hiểu tổng quan, đề xuất và lựa chọn giải pháp.
3. Xây dựng nguyên mẫu (mô hình) cho giải pháp.
4. Thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh.
5. Lập hồ sơ kĩ thuật.

Các yếu tố ảnh hưởng đến thiết kế: nhu cầu người dùng, nguồn lực (tài chính, vật liệu, công nghệ), an toàn, thẩm mĩ, môi trường, chi phí, pháp luật. Lưu ý: quy trình không đi thẳng một chiều; nếu thử nghiệm chưa đạt, em quay lại các bước trước để cải tiến.

Vẽ kĩ thuật: tiêu chuẩn trình bày bản vẽ

Yếu tố	Quy định cần nhớ
Khổ giấy	A0 (841 × 1189 mm), A1, A2, A3, A4 (210 × 297 mm); mỗi khổ nhỏ hơn bằng một nửa khổ liền trước
Tỉ lệ	Thu nhỏ (1 : 2, 1 : 5…), nguyên hình (1 : 1), phóng to (2 : 1, 5 : 1…)
Nét liền đậm	Đường bao thấy, cạnh thấy
Nét liền mảnh	Đường kích thước, đường gióng, đường gạch gạch mặt cắt
Nét đứt mảnh	Đường bao khuất, cạnh khuất
Nét gạch dài – chấm – mảnh	Đường tâm, đường trục đối xứng
Ghi kích thước	Con số kích thước chỉ trị số thật, đơn vị mm (không ghi đơn vị), không phụ thuộc tỉ lệ bản vẽ

Hình chiếu vuông góc

Theo phương pháp chiếu góc thứ nhất (dùng trong tiêu chuẩn Việt Nam):

• Hình chiếu đứng: hướng chiếu từ trước tới.
• Hình chiếu bằng: hướng chiếu từ trên xuống, đặt dưới hình chiếu đứng.
• Hình chiếu cạnh: hướng chiếu từ trái sang, đặt bên phải hình chiếu đứng.

Mẹo nhớ: “Bằng ở dưới, cạnh ở phải”. Các hình chiếu phải “dóng thẳng hàng”: hình chiếu đứng và hình chiếu bằng cùng chiều dài; hình chiếu đứng và hình chiếu cạnh cùng chiều cao.

Hình chiếu trục đo, mặt cắt và hình cắt

• Hình chiếu trục đo vuông góc đều: các góc giữa ba trục đo bằng nhau, bằng 120°; hệ số biến dạng quy ước p = q = r = 1.
• Hình chiếu trục đo xiên góc cân: góc X’O’Z’ = 90°, X’O’Y’ = Y’O’Z’ = 135°; p = r = 1, q = 0,5.
• Mặt cắt chỉ biểu diễn phần vật thể nằm trên mặt phẳng cắt; hình cắt biểu diễn mặt cắt và cả phần vật thể phía sau mặt phẳng cắt. Dùng để thể hiện cấu tạo bên trong.

Bản vẽ cơ khí, bản vẽ xây dựng và vẽ bằng máy tính

Bản vẽ chi tiết thể hiện hình dạng, kích thước, yêu cầu kĩ thuật của một chi tiết; bản vẽ lắp thể hiện hình dạng, vị trí tương quan và cách lắp ghép các chi tiết. Bản vẽ nhà thường có mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt. Các phần mềm thiết kế có hỗ trợ của máy tính (CAD) giúp vẽ nhanh, chính xác, dễ chỉnh sửa và lưu trữ.

Phần 2: Công nghệ trồng trọt

Vai trò và triển vọng của trồng trọt

Trồng trọt cung cấp lương thực, thực phẩm, nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, hàng hoá xuất khẩu và góp phần bảo vệ môi trường. Xu hướng hiện nay là ứng dụng công nghệ cao, cơ giới hoá, tự động hoá, sản xuất an toàn (VietGAP) và hữu cơ.

Đất trồng

• Thành phần: phần rắn (khoáng, hữu cơ), phần lỏng (nước trong đất), phần khí, và sinh vật đất.
• Tính chất quan trọng: thành phần cơ giới, phản ứng của dung dịch đất (chua, trung tính, kiềm), keo đất và khả năng hấp phụ, độ phì nhiêu.
• Cải tạo đất chua: bón vôi; đất mặn: rửa mặn, trồng cây chịu mặn; đất xám bạc màu: bón phân hữu cơ, luân canh, che phủ đất.

Phân bón

Loại	Ví dụ	Đặc điểm sử dụng
Phân hữu cơ	Phân chuồng, phân xanh, phân compost	Hiệu quả chậm, cải tạo đất; thường dùng bón lót, cần ủ hoai trước khi bón
Phân hoá học (vô cơ)	Đạm (urea), lân, kali, NPK	Tỉ lệ dinh dưỡng cao, hiệu quả nhanh; dùng nhiều để bón thúc, bón quá mức dễ làm chua đất
Phân vi sinh	Phân vi sinh cố định đạm, phân giải lân	Chứa vi sinh vật có ích, thân thiện môi trường; bảo quản nơi râm mát

Giống cây trồng

Giống tốt giúp tăng năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu. Các phương pháp chọn, tạo giống gồm chọn lọc, lai tạo, gây đột biến, công nghệ tế bào và công nghệ gene. Nhân giống vô tính có thể bằng giâm, chiết, ghép hoặc nuôi cấy mô tế bào: tạo nhanh số lượng lớn cây con sạch bệnh, đồng đều về di truyền.

Phòng trừ sâu, bệnh hại

Nguyên tắc: phòng là chính; phát hiện sớm, trừ kịp thời, triệt để. Các biện pháp: canh tác, sinh học (dùng thiên địch, chế phẩm vi sinh), cơ giới – vật lí, giống chống chịu, hoá học (dùng đúng thuốc, đúng liều, đúng lúc, đúng cách, đảm bảo thời gian cách li). Kết hợp các biện pháp theo hướng quản lí dịch hại tổng hợp (IPM).

Công nghệ cao trong trồng trọt

• Nhà kính, nhà màng: kiểm soát nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, hạn chế sâu bệnh.
• Thuỷ canh (rễ cây trong dung dịch dinh dưỡng), khí canh (rễ được phun sương dung dịch).
• Tưới nhỏ giọt, tưới phun tự động; cảm biến và điều khiển từ xa.
• Cơ giới hoá: máy làm đất, máy gieo, máy gặt đập liên hợp, thiết bị bay không người lái phun thuốc.

Lỗi sai thường gặp khi ôn Công nghệ 10

• Đặt hình chiếu bằng lên trên hình chiếu đứng (sai vị trí theo phương pháp chiếu góc thứ nhất).
• Dùng nét liền đậm cho cạnh khuất; cạnh khuất phải vẽ nét đứt mảnh.
• Ghi kích thước theo số đo trên bản vẽ thu nhỏ thay vì kích thước thật.
• Nhầm phân hữu cơ (bón lót) với phân hoá học (thường bón thúc).
• Cho rằng phòng trừ sâu bệnh chỉ cần thuốc hoá học; thực tế cần kết hợp nhiều biện pháp.

Câu hỏi ôn tập có đáp án

Câu 1. Trong phương pháp chiếu góc thứ nhất, hình chiếu cạnh đặt ở đâu?
Đáp án: Bên phải hình chiếu đứng.

Câu 2. Đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ hai là gì?
Đáp án: Sử dụng năng lượng điện và dây chuyền sản xuất hàng loạt.

Câu 3. Vì sao phân chuồng cần ủ hoai trước khi bón?
Đáp án: Để tiêu diệt mầm bệnh, hạt cỏ dại và giúp chất dinh dưỡng chuyển sang dạng cây dễ hấp thụ.

Câu 4. Ưu điểm nổi bật của nhân giống bằng nuôi cấy mô tế bào?
Đáp án: Tạo nhanh số lượng lớn cây con sạch bệnh, đồng đều, giữ nguyên đặc tính của cây mẹ.

Câu hỏi thường gặp

Công nghệ 10 Kết nối tri thức có mấy cuốn?

Có hai cuốn theo hai định hướng: Thiết kế và Công nghệ (định hướng công nghiệp) và Công nghệ trồng trọt (định hướng nông nghiệp). Mỗi trường chọn cuốn phù hợp.

Hình chiếu bằng nằm ở đâu so với hình chiếu đứng?

Theo phương pháp chiếu góc thứ nhất, hình chiếu bằng nằm ngay dưới hình chiếu đứng.

Quản lí dịch hại tổng hợp (IPM) là gì?

Là cách phối hợp nhiều biện pháp (canh tác, sinh học, giống chống chịu, cơ giới – vật lí, hoá học khi cần) để giữ sâu bệnh dưới ngưỡng gây hại, an toàn cho môi trường.

Nét đứt mảnh dùng để vẽ gì?

Nét đứt mảnh dùng để vẽ đường bao khuất và cạnh khuất của vật thể.