Trả lời nhanh
Gia tốc là một đại lượng vectơ, có điểm đặt, phương, chiều và độ lớn, đơn vị m/s². Vì vậy phát biểu “Gia tốc là một đại lượng vectơ” là ĐÚNG, nên nếu đề hỏi “câu nào không đúng” thì đáp án không phải phương án này mà là một phát biểu sai ở phương án còn lại, ví dụ nói gia tốc là đại lượng vô hướng.
Gia tốc là gì? Nhớ đúng bản chất
Gia tốc đặc trưng cho sự biến thiên nhanh hay chậm của vận tốc (không phải của quãng đường hay vị trí). Công thức:
a = (v − v0) / (t − t0) = Δv / Δt
Vận tốc là vectơ nên hiệu Δv cũng là vectơ; chia cho Δt (số dương) vẫn được một vectơ. Do đó gia tốc là đại lượng vectơ, cùng hướng với Δv.
Các đặc điểm cần thuộc
- Đơn vị: m/s² (mét trên giây bình phương).
- Độ lớn: a = |Δv| / Δt.
- Chuyển động thẳng nhanh dần đều: a cùng chiều v, a·v > 0.
- Chuyển động thẳng chậm dần đều: a ngược chiều v, a·v < 0.
- Chuyển động thẳng biến đổi đều: gia tốc không đổi cả về hướng lẫn độ lớn.
- Chuyển động thẳng đều: gia tốc bằng 0.
Bảng kiểm tra nhanh các phát biểu hay gặp
Dưới đây là các phát biểu thường xuất hiện trong dạng câu “câu nào không đúng” về gia tốc (do chúng tôi tự tổng hợp, không phải nguyên văn các phương án của đề).
| Phát biểu | Đúng/Sai | Vì sao |
|---|---|---|
| Gia tốc là đại lượng vectơ | Đúng | a = Δv/Δt, có hướng |
| Gia tốc là đại lượng vô hướng | Sai | Gia tốc có phương, chiều |
| Gia tốc đo bằng m/s² | Đúng | (m/s) chia cho s |
| Gia tốc đo bằng m/s | Sai | Đó là đơn vị của vận tốc |
| Gia tốc đặc trưng cho sự biến thiên nhanh chậm của vận tốc | Đúng | Đây là ý nghĩa vật lí của gia tốc |
| Gia tốc đặc trưng cho sự nhanh chậm của chuyển động (quãng đường đi) | Sai | Đại lượng này là tốc độ |
| Chuyển động nhanh dần đều thì a cùng chiều v | Đúng | Tốc độ tăng |
| Chuyển động chậm dần đều thì a cùng chiều v | Sai | Phải ngược chiều |
| a = 0 nghĩa là vật đứng yên | Sai | Vật có thể chuyển động thẳng đều |
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “a < 0” với “chậm dần”. Dấu của a phụ thuộc chiều dương đã chọn. Chỉ cần so dấu của a với dấu của v: trái dấu thì chậm dần, cùng dấu thì nhanh dần.
- Nhầm gia tốc với vận tốc. Vận tốc lớn chưa chắc gia tốc lớn; xe chạy 20 m/s đều có a = 0.
- Quên đổi đơn vị. Đổi km/h sang m/s (chia 3,6) trước khi tính a.
Mẹo làm nhanh dạng “câu nào không đúng”
Đọc từng phương án và dán nhãn Đúng/Sai theo bảng trên. Chú ý các từ tuyệt đối như “luôn”, “chỉ”, “bao giờ cũng” vì chúng hay làm một phát biểu trở thành sai. Chọn phương án duy nhất bị dán nhãn Sai; nếu có hai phương án sai, đọc lại đề xem có đúng là “không đúng” hay “đúng”.
Luyện tập
Bài 1. Ô tô tăng vận tốc từ 10 m/s lên 20 m/s trong 5 s theo đường thẳng. Tính gia tốc.
Đáp án: a = (20 − 10)/5 = 2 m/s², cùng chiều chuyển động.
Bài 2. Xe máy hãm phanh, vận tốc giảm từ 15 m/s xuống 5 m/s trong 4 s. Tính gia tốc và nêu hướng.
Đáp án: chọn chiều dương theo chiều chuyển động, a = (5 − 15)/4 = −2,5 m/s². Độ lớn 2,5 m/s², hướng ngược chiều chuyển động (chậm dần đều).
Bài 3. Phát biểu “Vật có gia tốc bằng 0 thì chắc chắn đứng yên” đúng hay sai?
Đáp án: Sai, vì vật có thể chuyển động thẳng đều với vận tốc không đổi.
Câu hỏi thường gặp
Gia tốc là đại lượng vectơ hay vô hướng?
Gia tốc là đại lượng vectơ vì a = Δv/Δt, trong đó Δv là vectơ. Nó có phương, chiều và độ lớn.
Đơn vị của gia tốc là gì?
Đơn vị của gia tốc trong hệ SI là mét trên giây bình phương (m/s²).
Gia tốc âm có phải luôn là chuyển động chậm dần không?
Không. Dấu của gia tốc phụ thuộc chiều dương chọn trước. Chuyển động chậm dần khi gia tốc và vận tốc trái dấu.
Gia tốc bằng 0 thì vật chuyển động thế nào?
Vận tốc không đổi: vật đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều.