Trả lời nhanh
Bài Thực hành tiếng Việt trang 92 xoay quanh hai khái niệm: từ đồng âm (giống âm, nghĩa khác hẳn, không liên quan) và từ đa nghĩa (một từ có nhiều nghĩa gắn với nhau). Kết quả chính: “bóng” ở câu 1 là ba từ đồng âm; “đường”, “đồng” ở câu 2 đều là từ đồng âm; “cổ” ở câu 4 vừa có cặp đồng âm vừa có cặp đa nghĩa; “nặng” ở câu 5 là từ đa nghĩa.
Nhớ nhanh kiến thức trước khi làm bài
- Từ đồng âm: phát âm giống nhau nhưng nghĩa khác xa nhau, không có mối liên hệ nào.
- Từ đa nghĩa: là một từ có nghĩa gốc và một hay nhiều nghĩa chuyển; các nghĩa này có điểm chung (hình dáng, chức năng, cách dùng…).
Mẹo phân biệt: hãy tra nghĩa rồi tự hỏi “hai nghĩa này có chỗ nào giống nhau, bắt nguồn từ nhau không?”. Có → đa nghĩa. Không → đồng âm. Trong từ điển, từ đồng âm được tách thành các mục từ riêng, còn từ đa nghĩa là các nghĩa đánh số trong cùng một mục.
Câu 1 (trang 92)
Ba từ “bóng” mang ba nghĩa khác nhau:
- Bóng: vùng không được ánh sáng chiếu tới do bị vật che khuất, hoặc hình phản chiếu của vật trên nền (bóng cây, bóng người).
- Bóng: bề mặt nhẵn đến mức phản chiếu được ánh sáng gần như mặt gương (sàn nhà bóng loáng).
- Bóng: quả cầu rỗng bằng cao su, da hoặc nhựa, dễ nảy, dùng làm đồ chơi thể thao (quả bóng).
Kết luận: các từ “bóng” này đồng âm với nhau, vì chúng giống nhau về âm nhưng nghĩa không liên quan. Bóng cây là chỗ tối, bóng loáng là bề mặt nhẵn, quả bóng là đồ vật chơi thể thao.
Câu 2 (trang 92, 93)
- a. Đường (1): khoảng không gian phải vượt qua để đi từ nơi này đến nơi khác. Đường (2): chất kết tinh có vị ngọt, chế từ mía hoặc củ cải đường. → Hai nghĩa không liên quan, đây là từ đồng âm.
- b. Đồng (1): khoảng đất rộng và bằng phẳng để cày cấy, trồng trọt. Đồng (2): đơn vị tiền tệ. → Cũng là từ đồng âm.
Lưu ý: đừng nhầm “đồng” (cánh đồng) với “đồng” (kim loại đồng) hay “đồng” (cùng). Đề chỉ yêu cầu hai nghĩa đã cho, nên chỉ cần xét hai nghĩa ấy.
Câu 3 (trang 93)
Ở câu này, các nghĩa của từ được đưa ra đều chỉ những đồ vật có hình dạng cầu (tròn). Vì có điểm chung đó nên ba trường hợp liên quan với nhau, nghĩa là đây là hiện tượng đa nghĩa: nghĩa mới được hình thành từ việc mượn hình dáng của vật ban đầu.
Cách làm: tìm nét nghĩa chung. Khi các vật cùng “tròn như quả cầu” thì người nói đã dùng một tên gọi cho chúng, tức là nghĩa chuyển dựa trên sự giống nhau về hình dáng.
Câu 4 (trang 93)
- a. Cổ: bộ phận của cơ thể nối đầu với thân.
- b. Cổ: chỗ eo lại gần phần đầu của một số đồ vật, giống hình cái cổ, thường nối thân với miệng đồ đựng (cổ chai, cổ lọ).
- c. Cổ: thuộc về thời xa xưa, trong quan hệ với thời nay (đồ cổ, cổ tích).
Xác định quan hệ:
- Cổ (a) và cổ (c): nghĩa hoàn toàn khác nhau → từ đồng âm.
- Cổ (a) và cổ (b): cổ chai được gọi theo hình ảnh cái cổ người → từ đa nghĩa (nghĩa chuyển).
Tương tự, cổ (b) và cổ (c) cũng đồng âm với nhau.
Câu 5 (trang 93)
Nghĩa của “nặng” trong câu ca dao: có tình cảm gắn bó sâu đậm, không dễ dứt bỏ (như trong cụm “tình nặng nghĩa dày”). Đây là nghĩa chuyển của từ “nặng”.
Đặt câu với nghĩa khác của “nặng”:
- Mi mắt nặng trĩu vì buồn ngủ (cảm giác khó mở, như bị đè xuống).
- Bao gạo này nặng quá (có trọng lượng lớn, nghĩa gốc).
- Lần này cậu sẽ bị phạt thật nặng (ở mức độ cao, nghiêm khắc).
Các nghĩa trên đều xuất phát từ nghĩa gốc “có sức nén xuống lớn” nên “nặng” là từ đa nghĩa.
Bảng tóm tắt đáp án
| Câu | Từ | Kết luận |
|---|---|---|
| 1 | bóng | Từ đồng âm |
| 2a | đường | Từ đồng âm |
| 2b | đồng | Từ đồng âm |
| 3 | (từ chỉ vật hình cầu) | Các nghĩa liên quan nhau → đa nghĩa |
| 4 | cổ | (a, c) đồng âm; (a, b) đa nghĩa |
| 5 | nặng | Từ đa nghĩa |
Lỗi sai thường gặp
- Thấy hai từ viết giống nhau là kết luận “đồng âm” mà không so sánh nghĩa.
- Nhầm đa nghĩa với đồng âm vì cùng chỉ đồ vật; cần tìm xem có nét nghĩa chung hay không.
- Đặt câu chỉ lặp lại nghĩa đã cho; câu 5 yêu cầu nghĩa khác với nghĩa trong ca dao.
Luyện tập thêm
- Từ “chín” trong “lúa chín” và “chín người” là đồng âm hay đa nghĩa?
Đáp án: Đồng âm, vì một từ chỉ quả hạt đã đến lúc thu hoạch, một từ chỉ số 9, không liên quan. - Từ “chân” trong “chân người” và “chân bàn”: quan hệ gì?
Đáp án: Đa nghĩa, vì chân bàn gọi theo chức năng nâng đỡ giống chân người. - Đặt một câu có từ “ngọt” với nghĩa chuyển.
Gợi ý: “Cô ca sĩ có giọng hát rất ngọt.” (êm tai, dễ chịu).
Xem thêm
- Soạn bài Thực hành tiếng Việt trang 92 – bản chi tiết
- 10 câu trắc nghiệm Thực hành tiếng Việt trang 92
- Trắc nghiệm so sánh từ đồng âm và từ đa nghĩa
- Soạn bài Chuyện cổ nước mình
Câu hỏi thường gặp
Từ đồng âm khác từ đa nghĩa ở điểm nào?
Từ đồng âm giống nhau về âm nhưng nghĩa không liên quan; từ đa nghĩa là một từ có nhiều nghĩa gắn bó, nghĩa chuyển được phát triển từ nghĩa gốc.
Ba từ "bóng" ở câu 1 là đồng âm hay đa nghĩa?
Là từ đồng âm, vì bóng (vùng tối), bóng (nhẵn, phản chiếu ánh sáng) và bóng (quả bóng) có nghĩa khác nhau, không liên quan.
Trong câu 4, từ "cổ" nào đa nghĩa, từ nào đồng âm?
Cổ (bộ phận cơ thể) và cổ (chỗ eo của đồ vật) là đa nghĩa; cổ (bộ phận cơ thể) và cổ (thuộc về xa xưa) là đồng âm.
Từ "nặng" trong câu ca dao ở câu 5 có nghĩa là gì?
Nghĩa là có tình cảm gắn bó sâu đậm, không dễ dứt bỏ. Đó là nghĩa chuyển của từ nặng.