Trả lời nhanh
Ví dụ: bài toán quản lí mượn – trả sách của thư viện trường. Hoạt động này cần thu thập ba nhóm dữ liệu: thông tin về sách (mã sách, tên sách, tác giả, thể loại, số lượng), thông tin về bạn đọc (mã thẻ, họ tên, lớp, hạn thẻ) và thông tin mượn – trả (mã phiếu, ngày mượn, hạn trả, ngày trả thực tế, tình trạng sách).
Đề bài
Hãy cho một ví dụ về một bài toán quản lí và nêu những dữ liệu mà hoạt động quản lí đó cần thu thập.
Bài toán quản lí là gì?
Bài toán quản lí là bài toán cần theo dõi, lưu trữ và xử lí thông tin về một nhóm đối tượng để đưa ra quyết định hoặc báo cáo. Đối tượng có thể là sách, học sinh, hàng hoá, nhân viên, bệnh nhân…
Muốn quản lí tốt, ta phải trả lời hai câu hỏi: cần biết điều gì (thông tin đầu ra) và phải ghi lại những gì (dữ liệu đầu vào). Dữ liệu thu thập đúng và đủ thì máy tính mới tổng hợp được kết quả chính xác.
Ví dụ: quản lí mượn – trả sách của thư viện trường
Cô thủ thư cần biết: em nào đang mượn sách gì, sách nào đã quá hạn, quyển nào được mượn nhiều, trong kho còn bao nhiêu bản. Từ những câu hỏi đó, ta suy ra dữ liệu cần thu thập.
1. Dữ liệu về sách
- Mã sách (để phân biệt từng quyển, không trùng nhau).
- Tên sách, tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản.
- Thể loại (truyện, sách giáo khoa, tham khảo…).
- Tổng số bản, số bản đang cho mượn, vị trí giá sách.
2. Dữ liệu về bạn đọc
- Mã thẻ thư viện.
- Họ và tên, ngày sinh, lớp.
- Ngày cấp thẻ, ngày hết hạn thẻ.
3. Dữ liệu về việc mượn – trả
- Mã phiếu mượn.
- Mã thẻ của người mượn và mã sách được mượn.
- Ngày mượn, hạn trả, ngày trả thực tế.
- Tình trạng sách khi trả (nguyên vẹn, hỏng, mất).
Bảng tóm tắt: câu hỏi quản lí và dữ liệu cần dùng
| Câu hỏi của người quản lí | Dữ liệu cần có |
|---|---|
| Em nào đang mượn quyển nào? | Mã thẻ, họ tên, mã sách, tên sách, ngày mượn |
| Sách nào đã quá hạn? | Hạn trả, ngày trả thực tế (còn trống), ngày hiện tại |
| Thể loại nào được mượn nhiều nhất? | Thể loại sách, số lượt mượn |
| Còn bao nhiêu bản trong kho? | Tổng số bản, số bản đang cho mượn |
| Có cần mua thêm sách không? | Số lượt mượn, số bản còn lại |
Cách nghĩ để làm với bất kì bài toán quản lí nào
- Xác định đối tượng quản lí: ở đây là sách, bạn đọc và lượt mượn.
- Xác định yêu cầu đầu ra: danh sách, thống kê, cảnh báo, báo cáo nào cần có.
- Suy ra dữ liệu đầu vào: mỗi đối tượng cần những thuộc tính nào để trả lời được yêu cầu.
- Chọn khoá để phân biệt: mỗi đối tượng có một mã riêng (mã sách, mã thẻ).
- Kiểm tra: dữ liệu có đủ để tính ra mọi kết quả đã nêu không, có thừa không?
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ liệt kê một nhóm dữ liệu. Nhiều bạn chỉ ghi thông tin về sách mà quên bạn đọc và phiếu mượn, nên không biết ai mượn gì.
- Không có mã định danh. Hai học sinh trùng tên, hai quyển sách cùng tên sẽ bị lẫn nếu chỉ ghi tên.
- Thu thập thừa. Ghi cả chiều cao hay sở thích của bạn đọc là không cần cho bài toán này, chỉ làm tốn công nhập.
- Nhầm dữ liệu với kết quả. “Số sách quá hạn” là thông tin tính ra, còn “hạn trả” và “ngày trả thực tế” mới là dữ liệu cần ghi.
Mẹo nhớ: nhớ công thức “Ai – Cái gì – Khi nào”. Ai (bạn đọc), cái gì (sách), khi nào (ngày mượn, hạn trả, ngày trả).
Bài luyện tập
Bài 1. Em hãy nêu dữ liệu cần thu thập để quản lí điểm số học sinh trong một lớp.
Đáp án gợi ý: thông tin học sinh (mã học sinh, họ tên, ngày sinh, giới tính); thông tin môn học (mã môn, tên môn, hệ số); thông tin điểm (mã học sinh, mã môn, học kì, loại điểm, giá trị điểm). Điểm trung bình là kết quả tính ra từ các dữ liệu này.
Bài 2. Một cửa hàng tạp hoá muốn biết mỗi tuần bán được bao nhiêu và mặt hàng nào sắp hết. Cần thu thập những dữ liệu nào?
Đáp án gợi ý: hàng hoá (mã hàng, tên, đơn vị tính, giá nhập, giá bán, số lượng tồn); hoá đơn bán (mã hoá đơn, ngày bán, mã hàng, số lượng bán, thành tiền); nếu có nhập hàng thì thêm ngày nhập và số lượng nhập. Từ số lượng tồn và số lượng bán ta biết mặt hàng nào sắp hết.
Bài 3. Vì sao phiếu mượn sách phải ghi “mã thẻ” và “mã sách” thay vì chỉ ghi tên?
Đáp án gợi ý: vì tên có thể trùng, còn mã là duy nhất. Dùng mã giúp phân biệt chính xác từng người và từng quyển, tránh nhầm lẫn khi tra cứu và thống kê.
Kết luận
Một bài toán quản lí luôn gồm đối tượng cần quản lí, thông tin cần biết và dữ liệu cần ghi lại. Khi trình bày, em nên nêu ví dụ cụ thể, chia dữ liệu thành các nhóm rõ ràng và chỉ rõ mỗi dữ liệu phục vụ cho yêu cầu nào.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán quản lí là gì?
Là bài toán theo dõi và xử lí thông tin về một nhóm đối tượng như sách, học sinh, hàng hoá để thống kê, tra cứu và ra quyết định.
Ngoài thư viện, có thể lấy ví dụ bài toán quản lí nào?
Có thể lấy quản lí điểm học sinh, quản lí bán hàng ở cửa hàng, quản lí nhân sự công ty, quản lí bệnh nhân ở phòng khám, quản lí đặt vé xem phim.
Làm sao biết cần thu thập những dữ liệu nào?
Hãy liệt kê các câu hỏi, báo cáo mà người quản lí cần trả lời, rồi suy ra mỗi đối tượng cần ghi những thuộc tính nào để tính ra kết quả đó.
Vì sao mỗi đối tượng cần có mã riêng?
Mã là giá trị duy nhất giúp phân biệt các đối tượng có thể trùng tên hoặc thuộc tính khác, nhờ đó tra cứu và liên kết dữ liệu chính xác.