Trả lời nhanh
Phương án “đo chiều cao của học sinh trong lớp” (dùng thước đo) là phép đo trực tiếp, nên KHÔNG phải đáp án. Phép đo gián tiếp là phép đo mà giá trị cần tìm phải tính qua công thức từ các đại lượng đo trực tiếp, ví dụ đo tốc độ từ quãng đường và thời gian, hay đo diện tích từ chiều dài và chiều rộng.
Phân biệt phép đo trực tiếp và gián tiếp
Đề bài này thường có bốn phương án, trong đó phương án A là “đo chiều cao của học sinh trong lớp”. Vì không có đủ các phương án còn lại, bài viết hướng dẫn em cách nhận diện để loại trừ đúng, thay vì học vẹt đáp án.
| Tiêu chí | Đo trực tiếp | Đo gián tiếp |
|---|---|---|
| Cách lấy kết quả | Đọc ngay trên dụng cụ đo | Tính từ công thức sau khi đo các đại lượng khác |
| Số đại lượng phải đo | Một đại lượng cần tìm | Thường từ hai đại lượng trở lên |
| Ví dụ | Thước đo chiều cao, cân đo khối lượng, đồng hồ đo thời gian | Tốc độ v = s/t, khối lượng riêng D = m/V, diện tích S = a·b |
Vì sao đo chiều cao học sinh là đo trực tiếp?
Em đứng học sinh sát thước đo, đọc vạch trên thước là có luôn chiều cao. Đại lượng cần tìm (chiều cao) chính là đại lượng đọc được từ dụng cụ, không qua phép tính nào. Vì vậy đây là phép đo trực tiếp.
Mẹo nhận biết nhanh phép đo gián tiếp
- Tự hỏi: “Dụng cụ có cho mình đọc luôn đại lượng đề hỏi không?” Có → trực tiếp.
- Nếu phải dùng thêm công thức, phải đo hai đại lượng khác rồi mới ra kết quả → gián tiếp.
- Gặp các đại lượng dẫn xuất như tốc độ, gia tốc, khối lượng riêng, diện tích, thể tích tính từ kích thước, công suất… thì nghi ngay là gián tiếp.
Lỗi hay gặp: nhiều em thấy “dùng dụng cụ” là cho rằng trực tiếp. Hãy xem dụng cụ cho ra đại lượng nào. Dùng thước và đồng hồ để tìm tốc độ vẫn là gián tiếp, vì thước chỉ cho quãng đường, đồng hồ chỉ cho thời gian.
Lưu ý: cùng một đại lượng có thể đo bằng cả hai cách. Thể tích hòn đá đọc từ bình chia độ là trực tiếp. Còn thể tích hộp tính bằng dài × rộng × cao là gián tiếp.
Ví dụ: sai số của phép đo gián tiếp
Ví dụ tự đặt: đo mặt bàn hình chữ nhật được a = 20,0 ± 0,1 cm và b = 30,0 ± 0,1 cm. Tính diện tích S = a·b.
- Giá trị trung bình: S = 20,0 × 30,0 = 600 cm2.
- Sai số tương đối: δS = Δa/a + Δb/b = 0,1/20,0 + 0,1/30,0 ≈ 0,0083 (khoảng 0,83%).
- Sai số tuyệt đối: ΔS = δS × S ≈ 0,0083 × 600 = 5 cm2.
- Kết quả: S = 600 ± 5 cm2.
Quy tắc: với tích hoặc thương, cộng các sai số tương đối. Với tổng hoặc hiệu, cộng các sai số tuyệt đối.
Luyện tập
- Đo khối lượng một quả cam bằng cân điện tử là đo trực tiếp hay gián tiếp?
Đáp án: trực tiếp, vì cân cho ngay giá trị khối lượng. - Muốn tìm khối lượng riêng của một viên sỏi, em cần đo gì và đây là phép đo nào?
Đáp án: đo khối lượng m (cân) và thể tích V (bình chia độ), rồi tính D = m/V. Đây là phép đo gián tiếp. - Một xe đi quãng đường s = 1,20 ± 0,01 m trong t = 2,0 ± 0,1 s. Tính v và sai số tuyệt đối của v.
Đáp án: v = 1,20/2,0 = 0,60 m/s. δv = 0,01/1,20 + 0,1/2,0 ≈ 0,0083 + 0,05 = 0,0583. Δv ≈ 0,0583 × 0,60 ≈ 0,035 ≈ 0,04 m/s. Vậy v = 0,60 ± 0,04 m/s.
Nếu đề của em có các phương án khác, hãy áp dụng đúng bảng ở trên cho từng phương án: phương án nào cần dùng công thức để tính ra đại lượng cần tìm thì đó là phép đo gián tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Đo chiều cao học sinh bằng thước là đo trực tiếp hay gián tiếp?
Là đo trực tiếp, vì em đọc ngay chiều cao trên thước mà không cần tính toán thêm.
Phép đo gián tiếp là gì?
Là phép đo mà đại lượng cần tìm được tính qua công thức từ các đại lượng khác đã đo trực tiếp, ví dụ tốc độ v = s/t.
Một đại lượng có thể vừa đo trực tiếp vừa đo gián tiếp không?
Có. Thể tích vật đọc trên bình chia độ là trực tiếp, còn thể tích tính từ ba kích thước của hình hộp là gián tiếp.
Sai số của phép đo gián tiếp tính thế nào?
Với tích hoặc thương, cộng các sai số tương đối của từng đại lượng. Với tổng hoặc hiệu, cộng các sai số tuyệt đối.